Γυναικείες μορφές και χρόνος στην Ορθοδοξία

Γυναικείες μορφές και χρόνος στην Ορθοδοξία

ΛΑΖΑΡΟΣ Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ

Ο χρόνος στην χριστιανική διδασκαλία νοείται ως ένα κλειστό πεπερασμένο πεδίο, το οποίο περιέχει «όσα έκ του μη όντας είς το είναι προήχθησαν, εντός δε αυτού συντάσσεται το κοσμολογικό γίγνεσθαι και τελειούται η οντολογική και σωτηριολογική δυνατότητα του ανθρώπου.» Χρησιμοποιώντας διάφορους συμβολικούς τύπους, οι οποίοι άλλοτε περιέχουν ανθρώmνες μορφές, άλλοτε άλλα σύμβολα, η βυζαντινή και μεταβυζαντινή τέχνη, αισθητοποιεί την έννοια του χρόνου, και με τον τρόπο αυτό γίνεται αρωγός στην

προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει και να βιώσει το χρόνο.

Μυθολογία

Οι άμεσες αισθητοποιήσεις του Χρόνου στη βυζαντινή εικονογραφία, υιοθετώντας στοιχεία και φόρμες από την ελληνική μυθολογία και την ανατολική παράδοση, παρουσιάζουν το Χρόνο είτε ως μία προσωποποιημένη

φτερωτή μορφή, γνωστή ως Καιρό ή Βίο, είτε ως «Τροχό της Ζωής». Στην ανάγλυφη σύνθεση του Βίου, στον Άμβωνα του Καθεδρικού Ναού του Torcello, παρουσιάζονται δύο γυναικείες μορφές. Η μία προσωποποιεί την Νίκη που παριστάνεται να κρατά δάφνη και στέφανο, και να αποδίδει τα εύσημα σε ένα νεαρό άνδρα που

κρατά έναν άλλο άνδρα, τον Βίο, από τα μαλλιά. Η άλλη γυναικεία μορφή, προσωποποιεί την Μετάνοια, η οποία με σκυμμένο κεφάλι απομακρύνεται σκεπτική, εκφράζοντας την θλίψη της, διότι ένας τρίτος μεσήλικας άνδρας απέτυχε να συγκρατήσει τον Βίο.

Η απροσπάθεια

Σε σύνθεση εικονογραφημένου Κώδικα του 11ου αι. με θέμα την Ψυχοσωτήριο και Ούρανοδρόμο κλίμακα του Ιωάννη του Σχολαστικού, στην οποία ο Χρόνος-Βίος παρουσιάζεται ως άνδρας φερόμενος επί τροχών, προσωποποιείται με γυναικεία μορφή η απροσπάθεια, η οποία με έντονη κινησιολογία και χειρονομίες οδηγεί ένα μοναχό σε φυγή από τον κόσμο, απομακρύνοντας τον από τον τροχήλατο Βίο που ακολουθεί.

Σε άλλη εικονογραφημένη σκηνή του Βίου του ιδίου Κώδικα, μία γυναικεία μορφή που εκπροσωπεί τη γυναίκα-σύζυγο στη ζωή του κάθε μοναχού, εικονίζεται καθισμένη με τους παίδες του μοναχού έξω από μία οικία, ενώ ο ίδιος ο μοναχός εικονίζεται να τους εγκαταλείπει υπό το βλέμμα του Βίου.

Δεξιά επάνω στην ίδια σύνθεση η προσωποποιημένη απροσπάθεια συνοδεύει τον μοναχό, που εικονίζεται να έχει ανέβει ήδη το πρώτο σκαλί της κλίμακας προς τον ουρανό.

Πάθη και αρετές

Σε εικονογραφημένο Κώδικα του 14ου αι., που παρουσιάζει το Βίο του μοναχού και τις βαθμίδες της μοναχικής κλίμακος μέχρι την τελείωση, πλήθος γυναικείων μορφών αισθητοποιούν τα διάφορα πάθη του μοναχού (Καταλαλιά, Πολυλογία, Κακία, Συκοφαντία, Ακηδία, Φιλαργυρία, Ματαιοδοξία, Απιστία) και τις μοναχικές αρετές (Ελεημοσύνη, Σιωπή, Αγνεία, Σωφροσύνη, Αγρυπνία, Προσευχή, Πραότητα, Απλότητα, Αγάπη, Πίστη, Ελπίδα).

Σε χειρόγραφο του 17ου αι. στο οποίο αποδίδεται το μοτίβο του «Τροχού του Χρόνου», εικονίζεται

πρoσωπoπoιημέvη και εστεμμένη η Γη να γνέθει, ανακαλώντας στη μνήμη τις αρχαιότερες ελληνικές θεογονίες, σύμφωνα με τις οποίες η Γη και ο Χρόνος συγκαταλέγονται ανάμεσα στις τρεις αρχές-δυνάμεις που εξυφαίνουν τα πάντα στο κοσμικό σύμπαν.

Εκατέρωθεν της βάσης του τροχού, δύο άλλες γυναικείες μορφές που αισθητοποιούν την Ημέρα και τη Νύχτα, περιστρέφουν με σχοινιά τον τροχό, συμμετέχοντας στην κυκλική περιδίνηση του χρόνου. Σε αντίστοιχες εικονογραφικές αποδόσεις του Τροχού, η Ημέρα και η Νύχτα εικονίζονται ως δύο πτερωτές γυναικείες που κρατούν η μία αναμμένο κι η άλλη σβησμένο πυρσό. Ενίοτε στις συνθέσεις του Τροχού συμμετέχουν και άλλες γυναικείες μορφές, όπως η Παρθένος του ζωδιακού κύκλου, ή η Σελήνη, η οποία ορισμένες ώρες έχει το σχήμα μισοφέγγαρου με χαρακτηριστικά γυναικείου προσώπου.

Στην βυζαντινή τέχνη υπάρχουν και λιγοστές παραστάσεις που εμφανίζουν τους μήνες του έτους προσωποποιημένους με τη μορφή γυναικών.

Κατηγορίες

Οι γυναικείες μορφές στα βυζαντινά μοτίβα του χρόνου ομαδοποιούνται σε πέντε κατηγορίες:

Α. Θεότητες (Ρέα, Γη) που στις αρχαίες ελληνικές θεογονίες συσχετίζονται με τον Χρόνο,

Β. Υποδιαιρέσεις του χρόνου (Ημέρα, Νύχτα, Σελήνη, Μήνες, ζώδια),

Γ. Αφηρημένες έννοιες γένους θηλυκού οι οποίες στην χριστιανική διδασκαλία σχετίζονται με την έννοια του χρόνου,

Δ. Μορφές που εκπροσωπούν γενικά το γυναικείο φύλλο και

Ε. γυναικεία υπαρκτά ιστορικά πρόσωπα.

Η παρουσία της γυναίκας στην βυζαντινή εικονογραφία του χρόνου είναι είτε συμβολική, συνεχίζοντας αρχαιότερες εικονογραφικές παραδόσεις που υποδηλώνουν ιδιότητες συγγενείς με την βαθύτερη φύση του γυναικείου φύλλου (γονιμότητα, κλπ), είτε έχει χαρακτήρα τεχνικό: η επιλογή της γυναικείας μορφής δεν γίνεται με γνώμονα την προβολή των χαρακτηριστικών του γυναικείου φύλλου, αλλά επειδή οι έννοιες που πρέπει να αισθητοποιηθούν τυχαίνει να είναι θηλυκού γραμματικού γένους.