Ορθοδοξία «δύο ταχυτήτων»

Ορθοδοξία «δύο ταχυτήτων»

ΜΑΡΙΟΣ ΜΠΕΓΖΟΣ

Η Ορθοδοξία υπάρχει σε δύο διαφορετικές εκδοχές: την οικουμενική και την εθνική. Την πρώτη ενσαρκώνει το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως κυρίως και την άλλη αποτελούν οι Αυτοκέφαλες Εκκλησίες που αντιστοιχούν σε έθνη (Πατριαρχείο Μόσχας, Εκκλησία της Ελλάδος κ.λπ.).

Η οικουμενική Ορθοδοξία χαρακτηρίζεται από την υπερτοπικότητα και την πολυφυλετικότητα. Δεν περιορίζεται σε έναν τόπο, μια μικρή ή μεγάλη γεωγραφική περιοχή, αλλά εκτείνεται σε ένα μείζονα και πολυποίκιλο γεωπολιτιστικό χώρο. Για παράδειγμα, το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει πιστούς από την Ευρωπαϊκή και την Ασιατική Τουρκία μέχρι τη Βόρεια και τη Νησιωτική Ελλάδα και από τη Δυτική Ευρώπη ή την αμερικανική ήπειρο έως την ’πω Ανατολή.

Ο εκχριστιανισμός των Σλάβων δεν σήμανε τον εξελληνισμό τους, αλλά αντιθέτως δρομολόγησε τον εκσλαβισμό τους. Οι Έλληνες ιεραπόστολοι δεν υποχρέωσαν τους Σλάβους στην υιοθέτηση της ελληνικής γλώσσας ούτε καν στη λατρεία της εκκλησίας.

Προέβησαν στην αντίθετη επιλογή, δηλαδή πρόσφεραν τη δυνατότητα ανάπτυξης της εκκλησιαστικής σλαβικής γλώσσας, της σλαβονικής, και προώθησαν το λεγόμενο κυριλλικό αλφάβητο για την καταγραφή της εθνικής τους γλώσσας.

Εθνοφυλετισμός

Στον 19ο αι. το Οικουμενικό Πατριαρχείο καταδίκασε συνοδικά τον «εθνοφυλετισμό», δηλαδή τον θρησκευτικό εθνικισμό των βαλκανικών ορθοδόξων λαών. Τότε σημείωσαν εθνικιστική εκτροπή σε δυο παράλληλες γραμμές. Πρώτα ίδρυσαν εθνικά κράτη εξαπολύοντας εθνικιστικούς πολέμους και ύστερα αυτοαναγορεύθηκαν σε εθνικές εκκλησίες με την Αυτοκεφαλία πραξικοπηματικά, όπως συνέβη χαρακτηριστικά με την Εκκλησία της Ελλάδος.

Η εθνική Ορθοδοξία χαρακτηρίζεται από τοπικότητα και φυλετικότητα. Αυτοπεριορίζεται σε έναν τόπο, περικλείει μόνο ένα έθνος και σε όλη την υφήλιο «προστατεύει» αποκλειστικά μια «φυλή» ορθοδόξων εναντίον όχι μόνο αλλοφύλων κι ετεροδόξων (ρωμαιοκαθολικών ή προτεσταντών) αλλά κι αυτών ακόμη των υπολοίπων ομοδόξων που τυχαίνει να ανήκουν σε άλλο ορθόδοξο έθνος.

Κατατρίβεται σε εθνικιστικές αντιδικίες (η δράση της βουλγαρικής Ορθοδοξίας στον Μακεδονικό Αγώνα) και κατακερματίζεται σε εθνοτικές ομάδες (η σχισματική Εκκλησία του σκοπιανού κράτους).

Διαβάλλει την Ορθοδοξία στη Διασπορά της μέσα στη Δύση (σε κάθε μεγαλούπολη υπάρχουν πάμπολλοι ορθόδοξοι επίσκοποι, καθένας επικεφαλής μιας εθνικής Εκκλησίας, με έριδες κι αντιδικίες) και πρακτορεύει συνήθως την εξωτερική πολιτική της εθνοκρατικής κυβέρνησης (η Ρωσική Εκκλησία στον καιρό του «υπαρκτού σοσιαλισμού» τουλάχιστον). Η διαφορά μεταξύ οικουμενικής και εθνικής Ορθοδοξίας φαίνεται σε δύο παραδείγματα.

Ενότητα

Ενδοεκκλησιαστικά, η οικουμενική κίνηση του 20ού αι., που επιδιώκει τη συνεννόηση των χριστιανικών Εκκλησιών και την αποκατάσταση της ενότητάς τους, γεννήθηκε από δυτικούς χριστιανούς αδελφούς, αλλά ευοδώθηκε με τη δραστική πρωτοβουλία του Οικουμενικού Πατριαρχείου ήδη από τη δεκαετία του 1920. Το θεσμικό όργανο συντονισμού της οικουμενικής κίνησης, το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών (ΠΣΕ), στηρίχθηκε στα πενήντα χρόνια της ζωής του μέχρι σήμερα από το Οικουμενικό Πατριαρχείο κυρίως. Αντιθέτως η εθνική Ορθοδοξία φαινόταν διαρκώς δύστροπη, καχύποπτη και δύσθυμη απέναντι στον οικουμενισμό.

Μερικές Αυτοκέφαλες Εκκλησίες αποχωρούσαν από το ΠΣΕ κι επανέρχονταν μόνο μετά τη μεσολάβηση της Κωνσταντινουπόλεως. Εξωεκκλησιαστικά, στη σύγχρονη πολιτική, έχουμε το πρόσφατο δείγμα γραφής της Ορθοδοξίας στην περίπτωση της παγκοσμιοποίησης, όπου το Οικουμενικό Πατριαρχείο πρωτοστάτησε με την εποικοδομητική κριτική του στήριξη. Ενώ η εθνική Ορθοδοξία τηρεί στάση διστακτική έως αρνητική που αποπνέει οσμή κοσμοθεωρητικής αγοραφοβίας απέναντι σε κάθε υπερεθνικό, υπερτοπικό ή πολυφυλετικό και πολυπολιτισμικό μόρφωμα της εποχής μας από την ευρωπαϊκή ενοποίηση («γραικύλοι», «ευρωλιγούρηδες») έως την παγκοσμιοποίηση.

Ουκ ένι Ελλην

Η οικουμενική Ορθοδοξία είναι αρχαιότερη από την εθνική Ορθοδοξία. Η πρώτη είναι αποστολική και χρονολογείται επί δύο χιλιετίες, ενώ η άλλη είναι υπόθεση του περασμένου αιώνα κυρίως. Θεολογικά η οικουμενική Ορθοδοξία είναι η μόνη αυθεντική έκφραση της αποστολικής πίστης: «ουκ ένι Έλλην και Ιουδαίος, περιτομή και ακροβυστία, βάρβαρος, Σκύθης, δούλος, ελεύθερος, αλλά τα πάντα και εν πάσι Χριστός» (Κολ. 3, 11). Απομένει πια στην εθνική Ορθοδοξία να μιμηθεί την οικουμενική Ορθοδοξία και καθεμιά Αυτοκέφαλη Εκκλησία να παραδειγματισθεί από το Οικουμενικό Πατριαρχείο σε όλες τις τρέχουσες εκκρεμότητες των ημερών μας.

* Ο Μάριος Μπέγζος είναι αναπληρωτής καθηγητής της Συγκριτικής Φιλοσοφίας της Θρησκείας στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.