Η θέση της γυναίκας στη βυζαντινή κοινωνία

Η θέση της γυναίκας στη βυζαντινή κοινωνία

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΛΑΪΟΥ

Διαχρονικά η αντίληψη των Βυζαντινών για τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία, εξαντλείται μέσα στο πλαίσιο του σπιτιού και της οικογένειας: η γυναίκα δεν πρέπει να βγαίνει από το σπίτι, πόσο μάλλον να εργάζεται εκτός του οικογενειακού πλαισίου και πρέπει να είναι σιωπηλή και να υποτάσσεται στον άνδρα.

Πρόκειται όμως για ιδεολόγημα χωρίς αντίκρισμα στην καθημερινή πραγματικότητα των περισσοτέρων γυναικών. Το ιδεολόγημα μπορεί να οφείλεται ακριβώς σε προσπάθεια να ελεγχθεί και να χειραγωγηθεί η πραγματικότητα.

Ο γάμος ήταν ο προορισμός της συντριπτικής πλειοψηφίας των γυναικών. Για τη γυναίκα, ο γάμος ήταν σημαδιακό για τη ζωή της γεγονός, κάτι που δεν ήταν για τον άνδρα. Αποκτούσε περιουσία, με τη μορφή της προίκας, προστατευόταν από το νόμο, και με την ανατροφή των παιδιών εξασφάλιζε την συνέχεια της οικογένειας.

Ύπαιθρος

Οι γυναίκες της υπαίθρου συνθέτουν την απόλυτη πλειοψηφία του γυναικείου πληθυσμού. Όπως όλες οι γυναίκες, είχαν τα περιουσιακά δικαιώματα που τους παρείχε, η εξ ισομοιρίας διαιρετή κληρονομία. Άμεσες μαρτυρίες για την καθημερινή τους ζωή, και για την πρόσβασή τους σε οποιουδήποτε είδους εξουσία, έχουμε ελάχιστες.

Προφανώς, δεν είχαν καμμία απολύτως πρόσβαση στην πολιτική εξουσία, όπως ακριβώς και οι άνδρες τους, και ήσαν εξ ίσου αναλφάβητες με αυτούς. Τη μοίρα τους δύσκολα την έλεγχαν, αν και είναι γνωστές περιπτώσεις που γυναίκες έλυαν το γάμο τους με δική τους πρωτοβουλία. Χαρακτηριστική είναι η ιστορία της Τζόλας, μιάς γυναίκας της υπαίθρου.

Στα χαμηλά αστικά στρώματα, παρατηρούμε ότι η θαλάμευση δεν αγγίζει τις γυναίκες σχεδόν ούτε ως ιδεολόγημα, όπως δείχνει μια σειρά από μαρτυρίες για την επαγγελματική δραστηριότητά τους. Γενικευμένο φαινόμενο είναι το ότι οι αστές είχαν τη διαχείριση των εξόδων του σπιτιού, καθώς και της δικής τους (μη προικώας) περιουσίας.

Ελάχιστες πληροφορίες διαθέτουμε ως προς τον αλφαβητισμό των γυναικών των κατώτερων και μέσων αστικών στρωμάτων. Σποραδικές πληροφορίες επιτρέπουν την υπόθεση ότι στα μεσαία στρώματα οι γυναίκες ήξεραν κάποια γράμματα, τουλάχιστον στον 11ο αιώνα.

Αριστοκρατία

Όσο για τις γυναίκες της αριστοκρατίας, αυτές είχαν πρόσβαση και στη μόρφωση και στην οικονομική ισχύ και στην πολιτική εξουσία, μέχρις ενός σημείου. Η θέση των γυναικών αυτών ισχυροποιήθηκε στον 11^ο και 12^ο αιώνα λόγω της στρατηγικής που ακολουθούσε η νέα αριστοκρατία, και η οποία στηριζόταν στις επιγαμίες μεταξύ αριστοκρατικών οικογενειών.

Οι γυναίκες είχαν, λόγω θέσης, μεγάλη δύναμη, την οποίαν ασκούσαν πότε διακριτικά και πότε όχι. Κάτοχοι, οι ίδιες, μεγάλων περιουσιών, κληρονομούσαν στα παιδιά τους και το όνομά τους και την περιουσία τους. Ήταν, δηλαδή, οι γυναίκες, το μέσον δια του οποίου διασφαλιζόταν η δύναμη και η συνέχεια της άρχουσας τάξης. Κάποιες από αυτές απέκτησαν ιδιαίτερα μεγάλη δύναμη, και πρόσβαση ακόμη και στην πολιτική εξουσία, Η εποχή των Κομνηνών έχει να επιδείξει αρκετές γυναίκες που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην αυτοκρατορική πολιτική.

Βέβαια, υπήρχαν πάντα αξιώματα που μια γυναίκα δεν μπορούσε να αποκτήσει, ιδεολογικά φράγματα που δεν μπορούσε να υπερβεί. Αλλά τα φράγματα ήταν εντελώς διαφορετικά, ανάλογα με την οικονομική τάξη στην οποίαν ανήκε η γυναίκα.