Συγχωροχάρτια… και άλλα λόγια να αγαπιόμαστε...
Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ, Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΚΑΤΑΛΟΙΠΑ ΤΩΝ ΣΥΓΧΩΡΟΧΑΡΤΙΩΝ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ
.
Η ημιμάθεια είναι χειρότερη από την αμάθεια λένε... και όταν καταρρίπτονται κάποιοι παιδικοί μύθοι, δημιουργείται ένα κενό, που οδηγεί είτε στην απόγνωση είτε στην χαρά της ανακάλυψης. Μέσα σ' όλα αυτά και το θαύμα της αμόλυντης ανθρώπινης Ορθοδοξίας, και ο μύθος του αποκλειστικά κακού Πάπα, που με την Ιερή Εξέταση και τα συγχωροχάρτια ταλαιπωρούσε και βασάνιζε τους "κουτόφραγκους".
Έλα όμως που η αλήθεια είναι πάντα σχετική και το μυστήριο της αυτογνωσίας, είναι ανώτερο από την επιτέλεση θαυμάτων, όπως λένε κάποιοι που ξέρουν εμπειρικά περί Θεού, και ας μην το πιστεύουμε εμείς οι πολλοί.
Οι ξεχασμένοι θησαυροί της ΄Αλωνας
Παρέα εκλεκτή, ειδικών περί των αρχαίων και βυζαντινών θησαυρών, μαζί και οι περίεργοι δημοσιογράφοι, ανακαλύπταμε τους ξεχασμένους θησαυρούς της Άλωνας, για μία έκθεση κειμηλίων βυζαντινών και μεταβυζαντινών, όταν ήρθε η "ψυχρολουσία".
Καταχωνιασμένα μέσα στα "θαύματα και τα πράγματα" υπήρχαν και δύο ορθογώνια χαρτιά με τις βυζαντινές "καρακατσούνες" που δεν ήταν τίποτα άλλο από συγχωροχάρτια. "Κεραμίδα στο κεφάλι" και η ορθόδοξη μας περηφάνεια, ίσως και αλαζονεία για την εκλεκτή μας φυλή πήγε περίπατο. Αχ, βρε δάσκαλε των "θρησκευτικούλιων", που τόσο μας βασάνιζες... τι μας έλεγες τόσα χρόνια... και τι λέγαμε και εμείς τόσα χρόνια... για να πείσουμε δήθεν τους "μακράν του Θεού" να επιστρέψουν στην εκλεκτή ποίμνη του Θεού.
Ο καλός όμως Χριστούλης δεν μας άφησε έρμαιους και ο καλός "παππούλης" μας ανάπαυσε και η αλήθεια είναι τόσο απλή και τόσο δύσκολη. Άλλο oι άνθρωποι και άλλο ο Χριστός, ο οποίος βιώνεται και δεν γνωρίζεται μόνο γνωσιολογικά. Δεν χρειάζεται ούτε επιχειρήματα, ούτε πολλά λόγια ο άνθρωπος για να καταλάβει την αλήθεια. Μόνο αγάπη και όλα έρχονται μόνα τους.
Σκάνδαλο αλλά όχι κανόνας
Όμως δεν έμεινε μέχρι εδώ, αφού επικαλέστηκε και την επιστήμη της Θεολογίας, η οποία συνεπικουρεί και ξεκαθαρίζει δογματικά και ιστορικά την όλη υπόθεση που "σκανδαλίζει".
Η ορθόδοξη εκκλησία ουδέποτε δέχθηκε επισήμως, την πρακτική των συγχωροχαρτιών, ούτε και υιοθέτησε συνοδικά την αυθαιρεσία, ή ίσως την άγνοια κάποιων επισκόπων. Αρχή και κεφαλή της εκκλησίας ο Χριστός και όχι ο Πάπας και το αλάθητο βρίσκεται στις συνόδους και όχι στα άτομα.
Αλλά και όλοι οι κανόνες των Οικουμενικών Συνόδων, τελειώνουν με το "ότι δόξη τω προεστώ" και ποιος ξέρει ποιες ήταν οι βουλές αυτών των επισκόπων και ποιες η ανθρώπινη λογική αντιλαμβάνεται. Όμως και το ανέκδοτο, που δεν είναι και τόσο αστείο, κάνει λόγο για τον φίλαρχο ινδιάνο ιθαγενή, που ήθελε, λεει, να γίνει Χριστιανός. Ένας ιεραπόστολος του μίλησε για την αγάπη, την ταπείνωση, του μίλησε για τον ταπεινό Χριστό και του διηγήθηκε, τέλος πάντων τη ζωή του Χριστού, αλλά ο φίλαρχος δεν δεχόταν να γίνει Χριστιανός αν δεν ερχόταν στην Ευρώπη, για να δει πως ζουν οι Χριστιανοί.
Ο ιεραπόστολος μόλις λέει, το άκουσε τρόμαξε, αλλά δεν μπορούσε να κάνει αλλιώς. Τον συνόδευσε τότε στο ταξίδι του στη Χριστιανική Ευρώπη. Τότε συνεχίζει, ο μύθος, αντίκρισε ο φίλαρχος όλη την κακία του κόσμου μαζεμένη στο χώρο αυτό, ενώ την μεγαλύτερη απογοήτευση, την αισθάνθηκε όταν πήγε στο Βατικανό. Απογοητευμένος λοιπόν και ο ιεραπόστολος σκεφτόταν τι να κάνει. Μετά από όλα αυτά, ο φίλαρχος λέγει στον ιεραπόστολο, ότι θέλει να γίνει Χριστιανός και δικαιολόγησε ο σοφός και πολιτισμένος άνθρωπος την επιλογή του. Γιατί είπε, παρόλο τον πόλεμο που κάνετε στην θρησκεία αυτή, η θρησκεία αυτή κατέλαβε όλη την Ευρώπη και πιστεύω ότι όντως είναι αληθινή για να μπορεί να επιβιώνει από τον τόσο αδίστακτο πόλεμο που της κάνετε....
Η ιστορία των συγχωροχαρτιών Η περιέργεια όμως η ανθρώπινη δεν σταματά με τίποτα και η βιβλιογραφία καταγράφει πολλά για το θέμα.
Η Ντόρη Παπασταύρου στο δίτομο έργο της για τις χάρτινες εικόνες ότι: "Η άφεση αμαρτιών που χορηγείται στον πιστό από ανώτερη εκκλησιαστική αρχή με ένα συγχωρητικό έγγραφο, το λεγόμενο συγχωροχάρτι πηγάζει από μια πρακτική που ενώ δεν στηρίζεται σε κανονιστικές διατάξεις της Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι εν τούτοις μια αναγνωρισμένη και επίσημα παραδεκτή συνήθεια που φαίνεται πως γενικεύτηκε τον 15ον και τον 16ον αιώνα.
Η συγχώρηση που παρέχεται μετά την εξομολόγηση, τη μετάνοια και την εκπλήρωση των επιτιμίων είναι δικαίωμα που ανήκει σ’ έναν ευρύ κύκλο κληρικών (στους επισκόπους και στους πνευματικούς.) Η έκδοση όμως συχωροχαρτιών υπήρξε εξαρχής αποκλειστικό δικαίωμα των πατριαρχών.
Από πολύ νωρίς και πάντως από τον 17ο αιώνα περιέρχεται στο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων το προνόμιο της εκδόσεως συγχωροχαρτιών υπέρ ζώντων, που υπογράφονται από τον πατριάρχη Ιεροσολύμων, ενώ αντίστοιχα τα συγχωροχάρτια υπέρ των τεθνεώτων επικράτησε από τον 19ον αιώνα να εκδίδονται στην έντυπη μορφή από το πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως και να υπογράφονται από τον Οικουμενικό Πατριάρχη και άλλους πατριάρχες και υπερτίμους.
Το συγχωροχάρτι ήταν αρχικά χειρόγραφο και προσωποποιημένο γραμμένο δηλαδή για ένα συγκεκριμένο άτομο, αργότερα τυποποιήθηκε σε σειρές με κενά στο κείμενο που συμπληρώνονταν με το όνομα του συγχωρουμένου. Τα έντυπα συγχωροχάρτια έκαναν την εμφάνισή τους τον 17ον αιώνα. Δεν έχουν ακόμη βρεθεί αντίτυπα από τα συγχωροχάρτια που γνωρίζουμε ότι τύπωσαν στο Κίεβο και στη Μόσχα πριν από το 1653 και ως τουλάχιστον το 1668 ιεράρχες των ανατολικών ορθόδοξων πατριαρχείων.
Στο «χατζιάτο»
Το παλαιότερο γνωστό έντυπο του οποίου έχει βρεθεί αντίτυπο είναι του Δοσίθεου Νοταρά, Πατριάρχη Ιεροσολύμων στα 1669-1707 που πρέπει να εκδόθηκε στα πρώτα χρόνια της πατριαρχίας του. Έχουν επίσης επισημανθεί έντυπα συγχωροχάρτια των πατριαρχείων Αντιοχείας και Αλεξανδρείας και των αρχιεπισκοπών του Σινά και της Αχρίδας. Τα τελευταία αυτά κυκλοφόρησαν κατά παράβαση "των παραδόσεων" της Ανατολικής Εκκλησίας. Ο θεσμός των συγχωροχαρτιών και η διάδοσή τους μπορούν να αποδοθούν στην αγωνία των χριστιανών να εξασφαλίσουν για τη μέλλουσα ζωή μία θέση στον παράδεισο σε μια εποχή έντονης λαϊκής θρησκευτικότητας και παράλληλα στην ανάγκη των πατριαρχείων να αυξήσουν τους πόρους τους. Ιδιαίτερα για το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων που στήριξε σε μεγάλο βαθμό την οικονομική του οντότητα στις προσόδους που απέρρεαν από τις επισκέψεις των πιστών στους Αγίους Τόπους με τα οργανωμένα "χατζηλίκια" η διάθεση συγχωροχαρτιών στους προσκυνητές εξελίχθηκε σε αρκετά υπολογίσιμο έσοδο. Γινόταν επίσης διανομή συχωροχαρτιών από πατριάρχες, ιεράρχες και ταξιδιαρέους μοναχούς στις περιοδείες που επιχειρούσαν για τη συλλογή βοηθημάτων. Σε πολλές περιπτώσεις διαπιστώνουμε ότι τα συγχωροχάρτια στέλλονται στους αποδέκτες τους που ζουν σε μακρινά μέρη." ( Ντόρη Παπαστράτου "Χάρτινες εικόνες Ορθόδοξα χριστιανικά χαρακτικά 1665-1899 Αθήνα (1986) σελ. 560")
Τα σημερινά κατάλοιπα
Και η ιστορία έχει τη δική της πορεία και συνεχίζεται μέχρι και τις μέρες μας, να βρίσκεται σε εξέλιξη. Ένας καλός και αγαπημένος φίλος μού έλεγε ότι πρόσφατα έθαψε την υπέργηρη γιαγιά του και μέσα στα ρούχα που άφησε για την "ντύσουν", ήταν και ένα συγχωροχάρτι το οποίο έφερε από τους Αγίους Τόπους, τη δεκαετία του ’30, όταν πήγε και έγινε "χατζήνα". Το διάβασε ο ιερέας που έκανε την κηδεία και ακολούθως το πέταξε πάνω από το φέρετρο για να συνοδεύσει τη γριά στον άλλο τον "αληθινό" κόσμο.
Σίγουρα στον "αληθινό κόσμο" θα πάμε όχι με το πόσα ξέρουμε και το πόσα χαρτιά έχουμε, αλλά με το πόση αγάπη προσφέραμε. Ο ληστής με ένα λόγο μπήκε στον παράδεισο, ενώ ο Ιούδας για τριάντα αργύρια έχασε την πηγή της ζωής, και η χάρις του Θεού ποτέ δεν εγκαταλείπει τον άνθρωπο, φθάνει με ταπείνωση να προσεγγίζει το Θεό... και έχει ο Θεός.
Έλα όμως που η αλήθεια είναι πάντα σχετική και το μυστήριο της αυτογνωσίας, είναι ανώτερο από την επιτέλεση θαυμάτων, όπως λένε κάποιοι που ξέρουν εμπειρικά περί Θεού, και ας μην το πιστεύουμε εμείς οι πολλοί.
Οι ξεχασμένοι θησαυροί της ΄Αλωνας
Παρέα εκλεκτή, ειδικών περί των αρχαίων και βυζαντινών θησαυρών, μαζί και οι περίεργοι δημοσιογράφοι, ανακαλύπταμε τους ξεχασμένους θησαυρούς της Άλωνας, για μία έκθεση κειμηλίων βυζαντινών και μεταβυζαντινών, όταν ήρθε η "ψυχρολουσία".
Καταχωνιασμένα μέσα στα "θαύματα και τα πράγματα" υπήρχαν και δύο ορθογώνια χαρτιά με τις βυζαντινές "καρακατσούνες" που δεν ήταν τίποτα άλλο από συγχωροχάρτια. "Κεραμίδα στο κεφάλι" και η ορθόδοξη μας περηφάνεια, ίσως και αλαζονεία για την εκλεκτή μας φυλή πήγε περίπατο. Αχ, βρε δάσκαλε των "θρησκευτικούλιων", που τόσο μας βασάνιζες... τι μας έλεγες τόσα χρόνια... και τι λέγαμε και εμείς τόσα χρόνια... για να πείσουμε δήθεν τους "μακράν του Θεού" να επιστρέψουν στην εκλεκτή ποίμνη του Θεού.
Ο καλός όμως Χριστούλης δεν μας άφησε έρμαιους και ο καλός "παππούλης" μας ανάπαυσε και η αλήθεια είναι τόσο απλή και τόσο δύσκολη. Άλλο oι άνθρωποι και άλλο ο Χριστός, ο οποίος βιώνεται και δεν γνωρίζεται μόνο γνωσιολογικά. Δεν χρειάζεται ούτε επιχειρήματα, ούτε πολλά λόγια ο άνθρωπος για να καταλάβει την αλήθεια. Μόνο αγάπη και όλα έρχονται μόνα τους.
Σκάνδαλο αλλά όχι κανόνας
Όμως δεν έμεινε μέχρι εδώ, αφού επικαλέστηκε και την επιστήμη της Θεολογίας, η οποία συνεπικουρεί και ξεκαθαρίζει δογματικά και ιστορικά την όλη υπόθεση που "σκανδαλίζει".
Η ορθόδοξη εκκλησία ουδέποτε δέχθηκε επισήμως, την πρακτική των συγχωροχαρτιών, ούτε και υιοθέτησε συνοδικά την αυθαιρεσία, ή ίσως την άγνοια κάποιων επισκόπων. Αρχή και κεφαλή της εκκλησίας ο Χριστός και όχι ο Πάπας και το αλάθητο βρίσκεται στις συνόδους και όχι στα άτομα.
Αλλά και όλοι οι κανόνες των Οικουμενικών Συνόδων, τελειώνουν με το "ότι δόξη τω προεστώ" και ποιος ξέρει ποιες ήταν οι βουλές αυτών των επισκόπων και ποιες η ανθρώπινη λογική αντιλαμβάνεται. Όμως και το ανέκδοτο, που δεν είναι και τόσο αστείο, κάνει λόγο για τον φίλαρχο ινδιάνο ιθαγενή, που ήθελε, λεει, να γίνει Χριστιανός. Ένας ιεραπόστολος του μίλησε για την αγάπη, την ταπείνωση, του μίλησε για τον ταπεινό Χριστό και του διηγήθηκε, τέλος πάντων τη ζωή του Χριστού, αλλά ο φίλαρχος δεν δεχόταν να γίνει Χριστιανός αν δεν ερχόταν στην Ευρώπη, για να δει πως ζουν οι Χριστιανοί.
Ο ιεραπόστολος μόλις λέει, το άκουσε τρόμαξε, αλλά δεν μπορούσε να κάνει αλλιώς. Τον συνόδευσε τότε στο ταξίδι του στη Χριστιανική Ευρώπη. Τότε συνεχίζει, ο μύθος, αντίκρισε ο φίλαρχος όλη την κακία του κόσμου μαζεμένη στο χώρο αυτό, ενώ την μεγαλύτερη απογοήτευση, την αισθάνθηκε όταν πήγε στο Βατικανό. Απογοητευμένος λοιπόν και ο ιεραπόστολος σκεφτόταν τι να κάνει. Μετά από όλα αυτά, ο φίλαρχος λέγει στον ιεραπόστολο, ότι θέλει να γίνει Χριστιανός και δικαιολόγησε ο σοφός και πολιτισμένος άνθρωπος την επιλογή του. Γιατί είπε, παρόλο τον πόλεμο που κάνετε στην θρησκεία αυτή, η θρησκεία αυτή κατέλαβε όλη την Ευρώπη και πιστεύω ότι όντως είναι αληθινή για να μπορεί να επιβιώνει από τον τόσο αδίστακτο πόλεμο που της κάνετε....
Η ιστορία των συγχωροχαρτιών Η περιέργεια όμως η ανθρώπινη δεν σταματά με τίποτα και η βιβλιογραφία καταγράφει πολλά για το θέμα.
Η Ντόρη Παπασταύρου στο δίτομο έργο της για τις χάρτινες εικόνες ότι: "Η άφεση αμαρτιών που χορηγείται στον πιστό από ανώτερη εκκλησιαστική αρχή με ένα συγχωρητικό έγγραφο, το λεγόμενο συγχωροχάρτι πηγάζει από μια πρακτική που ενώ δεν στηρίζεται σε κανονιστικές διατάξεις της Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι εν τούτοις μια αναγνωρισμένη και επίσημα παραδεκτή συνήθεια που φαίνεται πως γενικεύτηκε τον 15ον και τον 16ον αιώνα.
Η συγχώρηση που παρέχεται μετά την εξομολόγηση, τη μετάνοια και την εκπλήρωση των επιτιμίων είναι δικαίωμα που ανήκει σ’ έναν ευρύ κύκλο κληρικών (στους επισκόπους και στους πνευματικούς.) Η έκδοση όμως συχωροχαρτιών υπήρξε εξαρχής αποκλειστικό δικαίωμα των πατριαρχών.
Από πολύ νωρίς και πάντως από τον 17ο αιώνα περιέρχεται στο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων το προνόμιο της εκδόσεως συγχωροχαρτιών υπέρ ζώντων, που υπογράφονται από τον πατριάρχη Ιεροσολύμων, ενώ αντίστοιχα τα συγχωροχάρτια υπέρ των τεθνεώτων επικράτησε από τον 19ον αιώνα να εκδίδονται στην έντυπη μορφή από το πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως και να υπογράφονται από τον Οικουμενικό Πατριάρχη και άλλους πατριάρχες και υπερτίμους.
Το συγχωροχάρτι ήταν αρχικά χειρόγραφο και προσωποποιημένο γραμμένο δηλαδή για ένα συγκεκριμένο άτομο, αργότερα τυποποιήθηκε σε σειρές με κενά στο κείμενο που συμπληρώνονταν με το όνομα του συγχωρουμένου. Τα έντυπα συγχωροχάρτια έκαναν την εμφάνισή τους τον 17ον αιώνα. Δεν έχουν ακόμη βρεθεί αντίτυπα από τα συγχωροχάρτια που γνωρίζουμε ότι τύπωσαν στο Κίεβο και στη Μόσχα πριν από το 1653 και ως τουλάχιστον το 1668 ιεράρχες των ανατολικών ορθόδοξων πατριαρχείων.
Στο «χατζιάτο»
Το παλαιότερο γνωστό έντυπο του οποίου έχει βρεθεί αντίτυπο είναι του Δοσίθεου Νοταρά, Πατριάρχη Ιεροσολύμων στα 1669-1707 που πρέπει να εκδόθηκε στα πρώτα χρόνια της πατριαρχίας του. Έχουν επίσης επισημανθεί έντυπα συγχωροχάρτια των πατριαρχείων Αντιοχείας και Αλεξανδρείας και των αρχιεπισκοπών του Σινά και της Αχρίδας. Τα τελευταία αυτά κυκλοφόρησαν κατά παράβαση "των παραδόσεων" της Ανατολικής Εκκλησίας. Ο θεσμός των συγχωροχαρτιών και η διάδοσή τους μπορούν να αποδοθούν στην αγωνία των χριστιανών να εξασφαλίσουν για τη μέλλουσα ζωή μία θέση στον παράδεισο σε μια εποχή έντονης λαϊκής θρησκευτικότητας και παράλληλα στην ανάγκη των πατριαρχείων να αυξήσουν τους πόρους τους. Ιδιαίτερα για το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων που στήριξε σε μεγάλο βαθμό την οικονομική του οντότητα στις προσόδους που απέρρεαν από τις επισκέψεις των πιστών στους Αγίους Τόπους με τα οργανωμένα "χατζηλίκια" η διάθεση συγχωροχαρτιών στους προσκυνητές εξελίχθηκε σε αρκετά υπολογίσιμο έσοδο. Γινόταν επίσης διανομή συχωροχαρτιών από πατριάρχες, ιεράρχες και ταξιδιαρέους μοναχούς στις περιοδείες που επιχειρούσαν για τη συλλογή βοηθημάτων. Σε πολλές περιπτώσεις διαπιστώνουμε ότι τα συγχωροχάρτια στέλλονται στους αποδέκτες τους που ζουν σε μακρινά μέρη." ( Ντόρη Παπαστράτου "Χάρτινες εικόνες Ορθόδοξα χριστιανικά χαρακτικά 1665-1899 Αθήνα (1986) σελ. 560")
Τα σημερινά κατάλοιπα
Και η ιστορία έχει τη δική της πορεία και συνεχίζεται μέχρι και τις μέρες μας, να βρίσκεται σε εξέλιξη. Ένας καλός και αγαπημένος φίλος μού έλεγε ότι πρόσφατα έθαψε την υπέργηρη γιαγιά του και μέσα στα ρούχα που άφησε για την "ντύσουν", ήταν και ένα συγχωροχάρτι το οποίο έφερε από τους Αγίους Τόπους, τη δεκαετία του ’30, όταν πήγε και έγινε "χατζήνα". Το διάβασε ο ιερέας που έκανε την κηδεία και ακολούθως το πέταξε πάνω από το φέρετρο για να συνοδεύσει τη γριά στον άλλο τον "αληθινό" κόσμο.
Σίγουρα στον "αληθινό κόσμο" θα πάμε όχι με το πόσα ξέρουμε και το πόσα χαρτιά έχουμε, αλλά με το πόση αγάπη προσφέραμε. Ο ληστής με ένα λόγο μπήκε στον παράδεισο, ενώ ο Ιούδας για τριάντα αργύρια έχασε την πηγή της ζωής, και η χάρις του Θεού ποτέ δεν εγκαταλείπει τον άνθρωπο, φθάνει με ταπείνωση να προσεγγίζει το Θεό... και έχει ο Θεός.
Σχόλια