Προσεγγίζοντας “ιατρικά” την εικόνα του Θεού
Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΕΘΟΔΟΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΛΕΙΖΕΡ
Συνέντευξη με τον συντηρητή πατέρα Μάξιμο
Η συντήρηση έργων τέχνης είναι μια διαδικασία που μεθοδολογικά ομοιάζει πολύ με την προσέγγιση της ιατρικής επιστήμης στον ασθενή. Διότι ο ασθενής είναι και αυτός "εικόνα του Θεού". Και η εικόνα παριστά τον Θεό. Κατασκευάζεται από τον άνθρωπο. Είναι όμως θεϊκή έμπνευση καθώς συχνά συναντούμε την έκφραση "χείρ....." του αγιογράφου. Επομένως, είναι φυσικό, η ομοιότητα με την ιατρική να επεκτείνεται και στα διλήμματα που τίθενται καθόλη τη διάρκεια της διαδικασίας που περιλαμβάνει τα στάδια της τεκμηρείωσης, διάγνωσης και, φυσικά, της επέμβασης.
Η σύγχρονη επιστήμη συνεισφέρει προς το παρόν στον τομέα της τεκμηρείωσης και διάγνωσης, ενώ στο εργαστήριο αναπτύσσονται μέθοδοι που αφορούν αυτή καθεαυτήν την επέμβαση. Αυτές οι μέθοδοι κάνουν χρήση της τεχνολογίας των Laser της οποίας η είσοδος στο χώρο της συντήρησης γίνεται με την ίδια, θα λέγαμε, σπουδή με την οποία η ίδια τεχνολογία φοράει την ιατρική μπλούζα. Το εργαστήριο συντήρησης, στο οποίο υπηρετεί ο Μοναχός Μάξιμος, βρίσκεται στην Ιερά Σκήτη Αγίου Ανδρέου, στο Άγιο Όρος. Αφορμή για την είσοδο των πατέρων στο χώρο της συντήρησης έργων τέχνης, πριν από δεκαπέντε χρόνια, ήταν η αγάπη για την “πατρώα τέχνη”, την αγιογραφία και η εμβάθυνση στις τεχνικές που ακολουθούσαν οι παλαιοί θεράποντες της τέχνης. Σήμερα στο εργαστήριο εφαρμόζεται η παραδοσιακή μέθοδος συντηρήσεως έργων τέχνης με τον πλέον σύγχρονο τρόπο και με τη χρήση ειδικευμένου εξοπλισμού. Αξίζει να αναφέρουμε ότι το εργαστήριο της Ιεράς Σκήτης Αγίου Ανδρέου είναι το μόνο εργαστήριο στον Ελλαδικό χώρο που ιδρύθηκε και λειτουργεί με τις προσωπικές πρωτοβουλίες των πατέρων της Ιεράς Σκήτης.
Οι ιδρυτές Η οικονομική υποστήριξή του βασίζεται αποκλειστικά σε χορηγίες και συνδρομές πιστών ή φιλότεχνων τόσο από την Ελλάδα όσο και από το εξωτερικό. Ιδρυτές του εργαστηρίου είναι οι ιερομόναχοι Παύλος και Μάξιμος. Ο πρώτος, με επιδόσεις στην αγιογραφία από τη νεανική του ηλικία, είναι πτυχιούχος της Θεολογικής σχολής της Θεσσαλονίκης, έκανε σπουδές στην αρχαιολόγία και εκπονεί τη Διπλωματική του εργασία για την απόκτηση του Master του συντηρητού από το Πανεπιστήμιο της Avignon στη Γαλλία. Ο π. Μάξιμος ξεκίνησε από τα Τ.Ε.Ι., στη συνέχεια πήρε το Δίπλωμα του Μηχανολόγου Μηχανικού του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Από το ίδιο Πανεπιστήμιο έλαβε αργότερα το πτυχίο της Θεολογίας ενώ τώρα τελειώνει τις Μεταπτυχιακές του σπουδές στον τομέα “Επιστήμη της Συντήρησης” της Πολυτεχνικής Σχολής του Α.Π.Θ. Στα πλαίσια των ερευνητικών του δραστηριοτήτων τα τελευταία χρόνια συνεργάσθηκε με το τμήμα Πληροφορικής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης πάνω στην ανάπτυξη λογισμικού για την επεξεργασία εικόνων και με το Ινστιτούτο Laser στην Κρήτη όπου ασχολήθηκε με διάφορες εφαρμογές έρευνας των εικόνων και τον καθαρισμό έργων τέχνης με Laser. Γι' αυτή την καινούργια, σχετικά, μέθοδο του ζητήσαμε να μας μιλήσει.
Η τεχνολογία Laser
1. Ο νέος τρόπος συντήρησης των εικόνων σε τι διαφέρει από άλλους τρόπους συντήρησης;
Aπ. Ο νέος τρόπος συντήρησης συνίσταται στην εφαρμογή της τεχνολογίας των Laser στον επιφανειακό καθαρισμό των εικόνων. Είναι τεχνική η οποία αναπτύχθηκε στο Ινστιτούτο Ηλεκτρονικής Δομής και Λέιζερ του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας στην Κρήτη (Ι.Τ.Ε.). Από το Ι.Τ.Ε. διαδόθηκε ευρύτερα και σήμερα πολλά εργαστήρια τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική ασχολούνται με την έρευνα και ανάπτυξη τέτοιων συστημάτων. Σύμφωνα με τον κλασσικό τρόπο αντιμετώπισης των προβλημάτων καθαρισμού, η αφαίρεση των στρωμάτων γίνεται αποκλειστικά με τη χρήση χημικών διαλυτών του βερνικιού ενώ παράλληλα λαμβάνεται μέριμνα ώστε οι διαλύτες να μην φθάσουν στη ζωγραφική επιφάνεια. Για το σκοπό αυτό υπολογίζεται θεωρητικά αλλά και γίνεται πειραματική επαλήθευση για την επιλογή του ασφαλέστερου διαλύτη. Επιλέγεται δηλαδή εκείνος ο διαλύτης που είναι τόσο ισχυρός ώστε να διαλύσει το βερνίκι αλλά ταυτόχρονα τόσο αδύνατος ώστε να μή προσβάλλει το έργο. Η νέα τεχνική χρησιμοποιεί την “πυκνή” ενέργεια που μεταφέρει η ακτινοβολία Laser για να αποδομήσει, ή για να το πούμε απλούστερα να εξαερώσει, τα επιφανειακά στρώματα με ρυθμό 0.1 μm ανά παλμό. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι κ ά θ ε φορά που ένας παλμός του Laser φθάνει στην επιφάνεια της εικόνας αφαιρείται ένα στρώμα πάχους ένα δέκατο του χιλιοστού του χιλιοστού. Η λεπτομέρεια που επιτυγχάνει ο χημικός καθαρισμός είναι τουλάχιστον δέκα φορές λιγώτερη.
2. Η ποιότητα του αποτελέσματος πόσο διαφέρει από τις υπάρχουσες μεθόδους;
Απ. Σκοπός κάθε επεμβάσεως είναι να κρατηθεί το έργο όσο το δυνατόν μακριά από τη μέθοδο, το οποίο πρακτικά σημαίνει ότι η μέθοδος δεν πρέπει να αφήσει κατάλοιπα. Θεωρητικά αυτό μπορεί να επιτευχθεί και με τις δύο μεθόδους. Πρακτικά όμως με τον χημικό καθαρισμό δεν είναι εφικτό σε όλες τις περιπτώσεις. Και τούτο γιατί δεν μπορεί να είναι κανείς πάντα σίγουρος ότι οι διαλύτες δεν έχουν διεισδύσει στο εσωτερικό της εικόνας προσβάλλοντας με αυτό τον τρόπο τη χρωματική επιφάνεια, την προετοιμασία ή και τον φορέα της εικόνας. Αντίθετα, η δράση της ακτινοβολίας Laser περιορίζεται μόνο στην επιφάνεια του έργου. Αυτό βέβαια σε καμιά περίπτωση δεν υπονοεί ότι οι εικόνες που έχουν συντηρηθεί ή συντηρούνται με τον κλασσικό τρόπο καταστρέφονται. Εκείνο που θέλουμε να τονίσουμε είναι ότι η νέα μέθοδος υπόσχεται ασφαλέστερη συντήρηση.
3. Υπάρχουν αποδείξεις ότι η νέα μέθοδος δεν προκαλεί ζημιές στις εικόνες;
Απ. Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να επισημάνω δύο αρχές που διέπουν κάθε επεμβατική θεραπεία, είτε πρόκειται για ασθενή, είτε για έργο τέχνης. Η ασφαλέστερη επέμβαση είναι εκείνη που προξενεί τις λιγώτερες ζημίες. Ακόμη, όπως στην περίπτωση του ασθενούς ο γιατρός κρίνει αν ο κίνδυνος που εγκυμονεί η επέμβαση ή οι επιπτώσεις της επέμβασης είναι μεγαλύτερες από το αν άφηνε τον ασθενή χωρίς θεραπεία, έτσι και στην περίπτωση της συντήρησης έργων τέχνης. Η συντήρηση, με οποιαδήποτε μέθοδο, αποφασίζεται μόνον όταν αυτή είναι απαραίτητη για την παράταση της ζωής του έργου. Ειδικότερα, σχετικά με τη μέθοδο καθαρισμού με Laser η εφαρμογή της μεθόδου ξεκίνησε πριν από πολλά χρόνια στα εργαστήρια του Ι.Τ.Ε. και πέρασε από πολλά στάδια πριν φθάσει στο επίπεδο που εφαρμόζεται σήμερα. Επομένως υπάρχει εμπειρία ετών και πολυάριθμες εργαστηριακές αναλύσεις που επιβεβαιώνουν την ασφάλεια της μεθόδου. Θα ήθελα επί πλέον να τονίσω ότι η νέα μέθοδος δεν αποτελεί τη “λυδία λίθο” για τον καθαρισμό έργων τέχνης. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου συνιστάται η εφαρμογή της κλασσικής μεθόδου με χημικούς διαλύτες και άλλες όπου το Laser είναι η μόνη ενδεδειγμένη μέθοδος. Παρολαυτά, η έρευνα συνεχίζεται με στόχο την περαιτέρω βελτιστοποίηση και τη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογών της.
4. Μπορεί η νέα μέθοδος να θεραπεύσει συντηρήσεις εικόνων που στο παρελθόν προκάλεσαν ζημιές;
Απ. Η νέα μέθοδος είναι τρόπος καθαρισμού και όχι αποκατάστασης. Η αποκατάσταση είναι το τελευταίο στάδιο της όλης διαδικασίας ανεξαρτήτως της μεθόδου καθαρισμού. Οι ζημίες, με την έννοια της αποκόλλησης κάποιων υλικών, όπως ζωγραφικά στρώματα ή άλλα στοιχεία, θεραπεύονται. Στην περίπτωση όμως που εξαιτίας κακής συντηρήσεως κάποια τμήματα του έργου έχουν καταστραφεί τότε με την αισθητική αποκατάσταση επιτυγχάνεται ένα οπτικά αποδεκτό αποτέλεσμα.
5. Πόσο στοιχίζει οικονομικά αυτή η μέθοδος (δεδομένης και της χρήσης κάποιων μηχανημάτων) και ποια η σχέση της με άλλες μεθόδους;
Απ. Η μέθοδος καθαρισμού με Laser ως κατανάλωση υλικών είναι σχετικά ανέξοδη. Όπως αναφέρετε όμως υπάρχουν κάποια μηχανήματα τα οποία χρησιμοποιούνται και τα οποία έχουν υψηλό κόστος. Για το λόγο αυτό η μέθοδος, για την ώρα, μπορεί να εφαρμοσθεί μόνο από κάποια κεντρικά εργαστήρια τα οποία οικονομικά δεν θα προσβλέπουν τόσο στην απόσβεση του κόστους χρήσης των μηχανημάτων όσο στα υπόλοιπα λειτουργικά έξοδα. Στο μέλλον, οπως συμβαίνει με κάθε νέα τεχνολογια, θα είναι δυνατή η πρόσβαση και σε ευρύτερα στρώματα.
6. Μπορεί αυτή η μέθοδος να χρησιμοποιηθεί για συντήρηση τοιχογραφιών;
Απ. Ως μέθοδος μπορεί να χρησιμοποιηθεί για συντήρηση τοιχογραφιών με την κατάλληλη, βέβαια προσαρμογή του μηχανισμού. Εδώ θα ήθελα να αναφέρω ότι ο μηχανισμός λειτουργεί είτε εντελώς αυτόματα με κίνηση που οδηγείται από ηλεκτρονικό υπολογιστή, είτε με κάποιο βραχίονα που κατευθύνεται χειροκίνητα από τον συντηρητή. Επίσης, καθόλη τη διάρκεια της διαδικασίας υπάρχει ένας αυτόματος μηχανισμός αναλύσεως των προϊόντων της αποδόμησης, δηλ. των στρωμάτων που αφαιρούνται. Ο μηχανισμός λειτουργεί ως επιπρόσθετο σύστημα ασφαλείας που ενημερώνει τον συντηρητή για την πορεία καθαρισμού.
7. Πόσο εύκολο είναι κάποιος να γίνει συντηρητής και τι χρειάζεται να ξέρει;
Aπ. Οποιαδήποτε δουλειά ή τέχνη αγαπάει κανείς είναι εύκολο να την υπηρετήσει. Αυτό συμβαίνει και με τη συντήρηση. Στην εποχή μας όμως δεν αρκεί μόνο το μεράκι. Είναι και η μόρφωση και η γενικότερη παιδεία που πρέπει να πάρει όποιος επιθυμεί να ασχοληθεί με τον κλάδο.
8. Έχουν δικαίωμα οι συντηρητές να επεμβαίνουν σε έργα που έγιναν πριν πολλούς αιώνες;
Aπ. Έχετε δίκαιο, ο συντηρητής πρέπει να στέκεται με αγάπη και σεβασμό μπροστά σε ένα έργο που “κουβαλάει” μια ιστορία αιώνων, που έγινε ίσως από έναν μεγάλο καλλιτέχνη και που στην περίπτωση της εικόνας αποτελεί ιερό και λατρευτικό αντικείμενο. Κάτω από αυτές τις προϋποθέσεις και με στόχο τη διάσωση και παράταση ζωής του έργου η επέμβαση είναι όχι μόνο επιτρεπτή αλλά και αναγκαία. Είναι λυπηρό να “δουλεύει” κάποιος πάνω σε ένα έργο ενός μεγάλου καλλιτέχνη και να μην έχει συναίσθηση αυτής της πραγματικότητας ή να βλέπει αυτή τη δουλειά ως μέσο ανάδειξης και προσωπικής προβολής.
9. Έχουμε παραδείγματα κακής συντήρησης εικόνων ή και τοιχογραφιών, οι οποίες δυστυχώς καταστράφηκαν. Υπάρχουν σήμερα τρόποι για να διασφαλιστούν αυτοί οι κίνδυνοι;
Απ. Η συντήρηση έργων τέχνης είναι ένας Διεπιστημονικός κλάδος. Επομένως προκειμένου να επιτελείται σωστά, δηλαδή να ελαχιστοποιούνται οι κίνδυνοι που προαναφέρατε, απαιτείται η συστράτευση ενός ευρέως φάσματος γνώσεων. Απαιτείται η γνώση της Ιστορίας της Τέχνης, η εικαστική, καθώς και η τεχνική παιδεία. Πέραν τούτων η χρήση του τεχνολογικού εξοπλισμού είναι απολύτως αναγκαία. Για να δώσουμε μια εικόνα του στοιχειώδους εξοπλισμού που απαιτείται ας αναφερθούμε στο εργαστήριο συντηρήσεως εικόνων που έχουμε ιδρύσει στην Ιερά Σκήτη Αγίου Ανδρέα. Αυτό διαθέτει ακτινογραφικό μηχάνημα, συστήματα για την έρευνα της εικόνας και των υλικών της σε διάφορα μήκη κύματος, διάφορα μικροστερεοσκόπια, ηλεκτρονικούς υπολογιστές που υποστηρίζουν τη λειτουργία των παραπάνω οργάνων, πλήρη φωτογραφικό εξοπλισμό με οπτική και ψηφιακή τεχνολογία καθώς και ένα πλήθος άλλων βοηθητικών οργάνων και εργαλείων. Όμως ούτε η γνώση, ούτε και ο εξοπλισμός επαρκούν αν δεν υπάρχει και η αντίστοιχη εμπειρία. Έχουμε να κάνουμε με μια επέμβαση και, όπως και στην ιατρική επιστήμη, είναι απαραίτητη η συνύπαρξη των τριών αυτών παραγόντων δηλ. της γνώσης, του εξοπλισμού και της εμπειρίας. Και όπως και στην ιατρική, έτσι και εδώ θα λέγαμε ότι δυστυχώς δεν μπορούμε να ομιλούμε για διασφάλιση αλλά για ελαχιστοποίηση των κινδύνων. Δυστυχώς δεν έχουν καθιερωθεί ακόμη διεθνή στάνταρντς κάτι σαν τα ISO του ποιοτικού ελέγχου με τα οποία θα διασφαλίζεται η ελαχιστοποίηση των κινδύνων και θα εξασφαλίζεται η επιτέλεση της δουλειάς σε ανεκτά ποιοτικά επίπεδα. Οι οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης λένε ότι προκειμένου να εργασθεί κανείς ως βοηθός συντηρητού πρέπει να έχει πτυχίο τριτοετούς εκπαιδεύσεως ενώ ο συντηρητής πρέπει να έχει υποστεί πεμπτοετή εκπαίδευση.
10. Οι αγιογράφοι πρέπει να είναι άγιοι, για να μπορούν να ιστορούν εικόνες. Το ίδιο θα πρέπει να ισχύει και για τους συντηρητές;
Απ. Επιτρέψατέ μου με τη σειρά μου να σας ερωτήσω: Σε ποιον τομέα της ζωής ή σε ποιο επάγγελμα δε χρειάζεται ο άνθρωπος να είναι ή να αγωνίζεται να γίνει άγιος; Ακριβώς επειδή δεν έχουμε αντιληφθεί αυτή την αναγκαιότητα έχει φθάσει η κοινωνία μας σε αυτό το σημείο. Νομίζουμε, δηλαδή, ότι όλα μας φταίνε και αναζητούμε λύσεις σε σχήματα ή σχηματισμούς ενώ η ουσία είναι στον ίδιο τον άνθρωπο. Για παράδειγμα είναι, νομίζω, κοινός τόπος ότι δεν φταίει η επιστήμη για τις διαστροφές που παρατηρούνται στον ίδιο το χώρο της. Μέσα από αυτό το πρίσμα νομίζω ότι όπως όλοι οι άνθρωποι έτσι και οι συντηρητές, που καθημερινά έρχονται σε επαφή με ιερά αντικείμενα, πρέπει να αγωνίζονται να βρίσκονται σε αυτή την πορεία προς την αγιότητα.
Η σύγχρονη επιστήμη συνεισφέρει προς το παρόν στον τομέα της τεκμηρείωσης και διάγνωσης, ενώ στο εργαστήριο αναπτύσσονται μέθοδοι που αφορούν αυτή καθεαυτήν την επέμβαση. Αυτές οι μέθοδοι κάνουν χρήση της τεχνολογίας των Laser της οποίας η είσοδος στο χώρο της συντήρησης γίνεται με την ίδια, θα λέγαμε, σπουδή με την οποία η ίδια τεχνολογία φοράει την ιατρική μπλούζα. Το εργαστήριο συντήρησης, στο οποίο υπηρετεί ο Μοναχός Μάξιμος, βρίσκεται στην Ιερά Σκήτη Αγίου Ανδρέου, στο Άγιο Όρος. Αφορμή για την είσοδο των πατέρων στο χώρο της συντήρησης έργων τέχνης, πριν από δεκαπέντε χρόνια, ήταν η αγάπη για την “πατρώα τέχνη”, την αγιογραφία και η εμβάθυνση στις τεχνικές που ακολουθούσαν οι παλαιοί θεράποντες της τέχνης. Σήμερα στο εργαστήριο εφαρμόζεται η παραδοσιακή μέθοδος συντηρήσεως έργων τέχνης με τον πλέον σύγχρονο τρόπο και με τη χρήση ειδικευμένου εξοπλισμού. Αξίζει να αναφέρουμε ότι το εργαστήριο της Ιεράς Σκήτης Αγίου Ανδρέου είναι το μόνο εργαστήριο στον Ελλαδικό χώρο που ιδρύθηκε και λειτουργεί με τις προσωπικές πρωτοβουλίες των πατέρων της Ιεράς Σκήτης.
Οι ιδρυτές Η οικονομική υποστήριξή του βασίζεται αποκλειστικά σε χορηγίες και συνδρομές πιστών ή φιλότεχνων τόσο από την Ελλάδα όσο και από το εξωτερικό. Ιδρυτές του εργαστηρίου είναι οι ιερομόναχοι Παύλος και Μάξιμος. Ο πρώτος, με επιδόσεις στην αγιογραφία από τη νεανική του ηλικία, είναι πτυχιούχος της Θεολογικής σχολής της Θεσσαλονίκης, έκανε σπουδές στην αρχαιολόγία και εκπονεί τη Διπλωματική του εργασία για την απόκτηση του Master του συντηρητού από το Πανεπιστήμιο της Avignon στη Γαλλία. Ο π. Μάξιμος ξεκίνησε από τα Τ.Ε.Ι., στη συνέχεια πήρε το Δίπλωμα του Μηχανολόγου Μηχανικού του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Από το ίδιο Πανεπιστήμιο έλαβε αργότερα το πτυχίο της Θεολογίας ενώ τώρα τελειώνει τις Μεταπτυχιακές του σπουδές στον τομέα “Επιστήμη της Συντήρησης” της Πολυτεχνικής Σχολής του Α.Π.Θ. Στα πλαίσια των ερευνητικών του δραστηριοτήτων τα τελευταία χρόνια συνεργάσθηκε με το τμήμα Πληροφορικής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης πάνω στην ανάπτυξη λογισμικού για την επεξεργασία εικόνων και με το Ινστιτούτο Laser στην Κρήτη όπου ασχολήθηκε με διάφορες εφαρμογές έρευνας των εικόνων και τον καθαρισμό έργων τέχνης με Laser. Γι' αυτή την καινούργια, σχετικά, μέθοδο του ζητήσαμε να μας μιλήσει.
Η τεχνολογία Laser
1. Ο νέος τρόπος συντήρησης των εικόνων σε τι διαφέρει από άλλους τρόπους συντήρησης;
Aπ. Ο νέος τρόπος συντήρησης συνίσταται στην εφαρμογή της τεχνολογίας των Laser στον επιφανειακό καθαρισμό των εικόνων. Είναι τεχνική η οποία αναπτύχθηκε στο Ινστιτούτο Ηλεκτρονικής Δομής και Λέιζερ του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας στην Κρήτη (Ι.Τ.Ε.). Από το Ι.Τ.Ε. διαδόθηκε ευρύτερα και σήμερα πολλά εργαστήρια τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική ασχολούνται με την έρευνα και ανάπτυξη τέτοιων συστημάτων. Σύμφωνα με τον κλασσικό τρόπο αντιμετώπισης των προβλημάτων καθαρισμού, η αφαίρεση των στρωμάτων γίνεται αποκλειστικά με τη χρήση χημικών διαλυτών του βερνικιού ενώ παράλληλα λαμβάνεται μέριμνα ώστε οι διαλύτες να μην φθάσουν στη ζωγραφική επιφάνεια. Για το σκοπό αυτό υπολογίζεται θεωρητικά αλλά και γίνεται πειραματική επαλήθευση για την επιλογή του ασφαλέστερου διαλύτη. Επιλέγεται δηλαδή εκείνος ο διαλύτης που είναι τόσο ισχυρός ώστε να διαλύσει το βερνίκι αλλά ταυτόχρονα τόσο αδύνατος ώστε να μή προσβάλλει το έργο. Η νέα τεχνική χρησιμοποιεί την “πυκνή” ενέργεια που μεταφέρει η ακτινοβολία Laser για να αποδομήσει, ή για να το πούμε απλούστερα να εξαερώσει, τα επιφανειακά στρώματα με ρυθμό 0.1 μm ανά παλμό. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι κ ά θ ε φορά που ένας παλμός του Laser φθάνει στην επιφάνεια της εικόνας αφαιρείται ένα στρώμα πάχους ένα δέκατο του χιλιοστού του χιλιοστού. Η λεπτομέρεια που επιτυγχάνει ο χημικός καθαρισμός είναι τουλάχιστον δέκα φορές λιγώτερη.
2. Η ποιότητα του αποτελέσματος πόσο διαφέρει από τις υπάρχουσες μεθόδους;
Απ. Σκοπός κάθε επεμβάσεως είναι να κρατηθεί το έργο όσο το δυνατόν μακριά από τη μέθοδο, το οποίο πρακτικά σημαίνει ότι η μέθοδος δεν πρέπει να αφήσει κατάλοιπα. Θεωρητικά αυτό μπορεί να επιτευχθεί και με τις δύο μεθόδους. Πρακτικά όμως με τον χημικό καθαρισμό δεν είναι εφικτό σε όλες τις περιπτώσεις. Και τούτο γιατί δεν μπορεί να είναι κανείς πάντα σίγουρος ότι οι διαλύτες δεν έχουν διεισδύσει στο εσωτερικό της εικόνας προσβάλλοντας με αυτό τον τρόπο τη χρωματική επιφάνεια, την προετοιμασία ή και τον φορέα της εικόνας. Αντίθετα, η δράση της ακτινοβολίας Laser περιορίζεται μόνο στην επιφάνεια του έργου. Αυτό βέβαια σε καμιά περίπτωση δεν υπονοεί ότι οι εικόνες που έχουν συντηρηθεί ή συντηρούνται με τον κλασσικό τρόπο καταστρέφονται. Εκείνο που θέλουμε να τονίσουμε είναι ότι η νέα μέθοδος υπόσχεται ασφαλέστερη συντήρηση.
3. Υπάρχουν αποδείξεις ότι η νέα μέθοδος δεν προκαλεί ζημιές στις εικόνες;
Απ. Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να επισημάνω δύο αρχές που διέπουν κάθε επεμβατική θεραπεία, είτε πρόκειται για ασθενή, είτε για έργο τέχνης. Η ασφαλέστερη επέμβαση είναι εκείνη που προξενεί τις λιγώτερες ζημίες. Ακόμη, όπως στην περίπτωση του ασθενούς ο γιατρός κρίνει αν ο κίνδυνος που εγκυμονεί η επέμβαση ή οι επιπτώσεις της επέμβασης είναι μεγαλύτερες από το αν άφηνε τον ασθενή χωρίς θεραπεία, έτσι και στην περίπτωση της συντήρησης έργων τέχνης. Η συντήρηση, με οποιαδήποτε μέθοδο, αποφασίζεται μόνον όταν αυτή είναι απαραίτητη για την παράταση της ζωής του έργου. Ειδικότερα, σχετικά με τη μέθοδο καθαρισμού με Laser η εφαρμογή της μεθόδου ξεκίνησε πριν από πολλά χρόνια στα εργαστήρια του Ι.Τ.Ε. και πέρασε από πολλά στάδια πριν φθάσει στο επίπεδο που εφαρμόζεται σήμερα. Επομένως υπάρχει εμπειρία ετών και πολυάριθμες εργαστηριακές αναλύσεις που επιβεβαιώνουν την ασφάλεια της μεθόδου. Θα ήθελα επί πλέον να τονίσω ότι η νέα μέθοδος δεν αποτελεί τη “λυδία λίθο” για τον καθαρισμό έργων τέχνης. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου συνιστάται η εφαρμογή της κλασσικής μεθόδου με χημικούς διαλύτες και άλλες όπου το Laser είναι η μόνη ενδεδειγμένη μέθοδος. Παρολαυτά, η έρευνα συνεχίζεται με στόχο την περαιτέρω βελτιστοποίηση και τη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογών της.
4. Μπορεί η νέα μέθοδος να θεραπεύσει συντηρήσεις εικόνων που στο παρελθόν προκάλεσαν ζημιές;
Απ. Η νέα μέθοδος είναι τρόπος καθαρισμού και όχι αποκατάστασης. Η αποκατάσταση είναι το τελευταίο στάδιο της όλης διαδικασίας ανεξαρτήτως της μεθόδου καθαρισμού. Οι ζημίες, με την έννοια της αποκόλλησης κάποιων υλικών, όπως ζωγραφικά στρώματα ή άλλα στοιχεία, θεραπεύονται. Στην περίπτωση όμως που εξαιτίας κακής συντηρήσεως κάποια τμήματα του έργου έχουν καταστραφεί τότε με την αισθητική αποκατάσταση επιτυγχάνεται ένα οπτικά αποδεκτό αποτέλεσμα.
5. Πόσο στοιχίζει οικονομικά αυτή η μέθοδος (δεδομένης και της χρήσης κάποιων μηχανημάτων) και ποια η σχέση της με άλλες μεθόδους;
Απ. Η μέθοδος καθαρισμού με Laser ως κατανάλωση υλικών είναι σχετικά ανέξοδη. Όπως αναφέρετε όμως υπάρχουν κάποια μηχανήματα τα οποία χρησιμοποιούνται και τα οποία έχουν υψηλό κόστος. Για το λόγο αυτό η μέθοδος, για την ώρα, μπορεί να εφαρμοσθεί μόνο από κάποια κεντρικά εργαστήρια τα οποία οικονομικά δεν θα προσβλέπουν τόσο στην απόσβεση του κόστους χρήσης των μηχανημάτων όσο στα υπόλοιπα λειτουργικά έξοδα. Στο μέλλον, οπως συμβαίνει με κάθε νέα τεχνολογια, θα είναι δυνατή η πρόσβαση και σε ευρύτερα στρώματα.
6. Μπορεί αυτή η μέθοδος να χρησιμοποιηθεί για συντήρηση τοιχογραφιών;
Απ. Ως μέθοδος μπορεί να χρησιμοποιηθεί για συντήρηση τοιχογραφιών με την κατάλληλη, βέβαια προσαρμογή του μηχανισμού. Εδώ θα ήθελα να αναφέρω ότι ο μηχανισμός λειτουργεί είτε εντελώς αυτόματα με κίνηση που οδηγείται από ηλεκτρονικό υπολογιστή, είτε με κάποιο βραχίονα που κατευθύνεται χειροκίνητα από τον συντηρητή. Επίσης, καθόλη τη διάρκεια της διαδικασίας υπάρχει ένας αυτόματος μηχανισμός αναλύσεως των προϊόντων της αποδόμησης, δηλ. των στρωμάτων που αφαιρούνται. Ο μηχανισμός λειτουργεί ως επιπρόσθετο σύστημα ασφαλείας που ενημερώνει τον συντηρητή για την πορεία καθαρισμού.
7. Πόσο εύκολο είναι κάποιος να γίνει συντηρητής και τι χρειάζεται να ξέρει;
Aπ. Οποιαδήποτε δουλειά ή τέχνη αγαπάει κανείς είναι εύκολο να την υπηρετήσει. Αυτό συμβαίνει και με τη συντήρηση. Στην εποχή μας όμως δεν αρκεί μόνο το μεράκι. Είναι και η μόρφωση και η γενικότερη παιδεία που πρέπει να πάρει όποιος επιθυμεί να ασχοληθεί με τον κλάδο.
8. Έχουν δικαίωμα οι συντηρητές να επεμβαίνουν σε έργα που έγιναν πριν πολλούς αιώνες;
Aπ. Έχετε δίκαιο, ο συντηρητής πρέπει να στέκεται με αγάπη και σεβασμό μπροστά σε ένα έργο που “κουβαλάει” μια ιστορία αιώνων, που έγινε ίσως από έναν μεγάλο καλλιτέχνη και που στην περίπτωση της εικόνας αποτελεί ιερό και λατρευτικό αντικείμενο. Κάτω από αυτές τις προϋποθέσεις και με στόχο τη διάσωση και παράταση ζωής του έργου η επέμβαση είναι όχι μόνο επιτρεπτή αλλά και αναγκαία. Είναι λυπηρό να “δουλεύει” κάποιος πάνω σε ένα έργο ενός μεγάλου καλλιτέχνη και να μην έχει συναίσθηση αυτής της πραγματικότητας ή να βλέπει αυτή τη δουλειά ως μέσο ανάδειξης και προσωπικής προβολής.
9. Έχουμε παραδείγματα κακής συντήρησης εικόνων ή και τοιχογραφιών, οι οποίες δυστυχώς καταστράφηκαν. Υπάρχουν σήμερα τρόποι για να διασφαλιστούν αυτοί οι κίνδυνοι;
Απ. Η συντήρηση έργων τέχνης είναι ένας Διεπιστημονικός κλάδος. Επομένως προκειμένου να επιτελείται σωστά, δηλαδή να ελαχιστοποιούνται οι κίνδυνοι που προαναφέρατε, απαιτείται η συστράτευση ενός ευρέως φάσματος γνώσεων. Απαιτείται η γνώση της Ιστορίας της Τέχνης, η εικαστική, καθώς και η τεχνική παιδεία. Πέραν τούτων η χρήση του τεχνολογικού εξοπλισμού είναι απολύτως αναγκαία. Για να δώσουμε μια εικόνα του στοιχειώδους εξοπλισμού που απαιτείται ας αναφερθούμε στο εργαστήριο συντηρήσεως εικόνων που έχουμε ιδρύσει στην Ιερά Σκήτη Αγίου Ανδρέα. Αυτό διαθέτει ακτινογραφικό μηχάνημα, συστήματα για την έρευνα της εικόνας και των υλικών της σε διάφορα μήκη κύματος, διάφορα μικροστερεοσκόπια, ηλεκτρονικούς υπολογιστές που υποστηρίζουν τη λειτουργία των παραπάνω οργάνων, πλήρη φωτογραφικό εξοπλισμό με οπτική και ψηφιακή τεχνολογία καθώς και ένα πλήθος άλλων βοηθητικών οργάνων και εργαλείων. Όμως ούτε η γνώση, ούτε και ο εξοπλισμός επαρκούν αν δεν υπάρχει και η αντίστοιχη εμπειρία. Έχουμε να κάνουμε με μια επέμβαση και, όπως και στην ιατρική επιστήμη, είναι απαραίτητη η συνύπαρξη των τριών αυτών παραγόντων δηλ. της γνώσης, του εξοπλισμού και της εμπειρίας. Και όπως και στην ιατρική, έτσι και εδώ θα λέγαμε ότι δυστυχώς δεν μπορούμε να ομιλούμε για διασφάλιση αλλά για ελαχιστοποίηση των κινδύνων. Δυστυχώς δεν έχουν καθιερωθεί ακόμη διεθνή στάνταρντς κάτι σαν τα ISO του ποιοτικού ελέγχου με τα οποία θα διασφαλίζεται η ελαχιστοποίηση των κινδύνων και θα εξασφαλίζεται η επιτέλεση της δουλειάς σε ανεκτά ποιοτικά επίπεδα. Οι οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης λένε ότι προκειμένου να εργασθεί κανείς ως βοηθός συντηρητού πρέπει να έχει πτυχίο τριτοετούς εκπαιδεύσεως ενώ ο συντηρητής πρέπει να έχει υποστεί πεμπτοετή εκπαίδευση.
10. Οι αγιογράφοι πρέπει να είναι άγιοι, για να μπορούν να ιστορούν εικόνες. Το ίδιο θα πρέπει να ισχύει και για τους συντηρητές;
Απ. Επιτρέψατέ μου με τη σειρά μου να σας ερωτήσω: Σε ποιον τομέα της ζωής ή σε ποιο επάγγελμα δε χρειάζεται ο άνθρωπος να είναι ή να αγωνίζεται να γίνει άγιος; Ακριβώς επειδή δεν έχουμε αντιληφθεί αυτή την αναγκαιότητα έχει φθάσει η κοινωνία μας σε αυτό το σημείο. Νομίζουμε, δηλαδή, ότι όλα μας φταίνε και αναζητούμε λύσεις σε σχήματα ή σχηματισμούς ενώ η ουσία είναι στον ίδιο τον άνθρωπο. Για παράδειγμα είναι, νομίζω, κοινός τόπος ότι δεν φταίει η επιστήμη για τις διαστροφές που παρατηρούνται στον ίδιο το χώρο της. Μέσα από αυτό το πρίσμα νομίζω ότι όπως όλοι οι άνθρωποι έτσι και οι συντηρητές, που καθημερινά έρχονται σε επαφή με ιερά αντικείμενα, πρέπει να αγωνίζονται να βρίσκονται σε αυτή την πορεία προς την αγιότητα.
Σχόλια