Όταν η τηλεόραση θέλει να κηρύξει
.
Η λέξη τηλεόραση είναι συνδεδεμένη από πολλούς πιστούς με την ερμηνεία της προφητείας του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού, ότι ο διάβολος μπήκε μέσα στο σπίτι και τα κέρατά του είναι στα κεραμίδια. Με βάση αυτή τη ρήση, πολλοί λεγόμενοι θρήσκοι, συνήθως εξορίζουν την τηλεόραση και μένουν μόνοι τους στο σπίτι, αναζητώντας τρόπους για να σκοτώσουν συνήθως την πλήξη τους. Η άλλη λύση της ψυχικής επικοινωνίας και της ανάγνωσης βιβλίων, μάλλον, ανάγεται στη σφαίρα του ουτοπικού.
Τι είναι η κόλαση και τι ο παράδεισος, τι είναι ο Θεός και τι ο διάβολος, τι είναι η ζωή και τι ο θάνατος; Η μόνη περιγραφή της κόλασης που έχουμε, βρίσκεται στο γεροντικό και στο θαύμα του Αγίου Μακαρίου του Αιγυπτίου, ο οποίος ρώτησε κάποτε ένα κρανίο ενός ειδωλολάτρη που συνάντησε στην έρημο, πώς είναι η ζωή στον άλλο κόσμο. Βγήκε φωνή με θαυμαστό τρόπο από το κρανίο, η οποία του είπε. Εμείς οι κολασμένοι είμαστε δεμένοι ο ένας στην πλάτη του άλλου και δεν μπορούμε να δούμε το πρόσωπο του άλλου. Από μακριά βλέπουμε τους δίκαιους, οι οποίοι βλέπουν τον Θεό, αλλά και τους άλλους και αγάλλονται.
Το μυστικό, λοιπόν, του παραδείσου και της κόλασης βρίσκεται στη λέξη επικοινωνία, δηλαδή, στην κοινωνία προσώπων.
Αν προσπαθήσουμε να αντιπαραβάλουμε τη συγκεκριμένη εικόνα με την εικόνα της τηλεόρασης, θα βρούμε πολλές ομοιότητες.
Γιατί ενοχλείς;
Φανταστείτε τι συμβαίνει σε ένα σπίτι ένα βράδυ. Στην καλύτερη περίπτωση, κάθεται όλη η οικογένεια γύρω από μία τηλεόραση και παρακολουθεί ή ειδήσεις ή ένα έργο. Πολλές φορές, τα μέλη της οικογένειας κάθονται σε διαφορετικά δωμάτια, για να παρακολουθήσουν το έργο που επιθυμούν. Αποτέλεσμα ποιο είναι; Ο ένας να είναι δίπλα στον άλλο, ο ένας να είναι δεμένος με τον άλλο, αλλά το πρόσωπο του άλλου, σπάνια το βλέπει. Αν τυχόν και θελήσει ένας να μιλήσει στον άλλο, συχνά - πυκνά θα ακούσει το περίφημο «σσσσ, γιατί ενοχλείς...».
Οικογένειες ολόκληρες, για εβδομάδες, για μήνες, για χρόνια, δεν ανταλλάζουν άλλη λέξη από το τι θα δούμε απόψε στην τηλεόραση και το τι θα φάμε. Στη λογική αυτή εντάχθηκε και το φαΐ της τηλεόρασης, το οποίο, κατά κανόνα, τρώγεται μπροστά στους δέκτες, βλάπτοντας και την υγεία του σώματος. Οι Αμερικανοί πρώτοι ανακάλυψαν το φαΐ της τηλεόρασης, το οποίο έρχεται με τη διανομή στο σπίτι. Ακόμη έβαλαν και το πρόγραμμα με τη μεγαλύτερη τηλεθέαση, τις ειδήσεις, την ώρα του φαγητού, δηλαδή, γύρω στις επτά.
Η Γαλάτεια Καζαντζάκη είπε κάποτε το περίφημο ότι «κοινωνία, εικόνα σου είμαι και σου μοιάζω». Και η τηλεόραση είναι εικόνα της κοινωνίας, η οποία αναδεικνύει όχι μόνο τα φανερά της κοινωνίας, αλλά και τα μυστικά της. Όσοι ασχολούνται με τα κοινά, συχνά - πυκνά λένε ότι οι βουλευτές, αντιπροσωπεύουν πραγματικά ό,τι έχει η κοινωνία, ενώ γενικεύοντας το θέμα, μπορούμε να πούμε απλά ότι κάθε λαός έχει την εξουσία που του αξίζει, την εξουσία που θέλει ο λαός.
Εμπόριο και τηλεόραση
Στην Ελλάδα γίνεται μεγάλη συζήτηση για τα λεγόμενα διαπλεκόμενα συμφέροντα, δηλαδή, για το φαινόμενο, ιδιοκτήτες τηλεοράσεων να είναι ταυτόχρονα και ιδιοκτήτες μεγάλων εργοληπτικών εταιρειών, οι οποίες εξασφαλίζουν έργα από το δημόσιο. Δηλαδή, η τηλεόραση ως επιχείρηση, που κατά κανόνα δεικνύει παθητικά οικονομικά νούμερα, φέρνει μεγάλο πλούτο από την πίσω πόρτα για τους ιδιοκτήτες της. Το ίδιο συμβαίνει και εδώ στην Κύπρο και οι φωνές ότι καναλάρχες ανεβάζουν και κατεβάζουν κυβερνήσεις, δεν είναι λίγες ή ότι επηρεάζουν τις αποφάσεις πολλών κυβερνητικών αποφάσεων, είναι πολλές.
Φυσικά, όλη αυτή την υπόθεση, οι πρώτοι που την πληρώνουν είναι οι δημοσιογράφοι, οι οποίοι αν δεν πηγαίνουν με τα βήματα του καναλάρχη, ή θα παραγνωριστούν ή θα εκδιωχθούν. Η επιλογή των δημοσιογράφων της τηλεόρασης, δεν γίνεται συνήθως με την αξία των ανθρώπων, αλλά με τα πιστεύω τους, εκτός βεβαίως από μερικές εξαιρέσεις, έτσι, για να κλείνουν τα στόματα. Η ιστορία του γεροντικού έρχεται και ξαναέρχεται, ότι ο παράδεισος και η κόλαση προσωποποιείται στον άλλο, στον διπλανό, στην παρουσία ή απουσία του Θεού. Από εκεί και πέρα, ο καθένας κάνει τις επιλογές του και διαλέγει είτε να πάει στον παράδεισο, είτε να πάει στην κόλαση. Η τηλεόραση ως μέσο είναι ένα ουδέτερο κατασκεύασμα, που μπορεί να ενημερώνει, μπορεί να μεταφέρει τον κόσμο όλο σε ένα κουτί, μπορεί να μορφώνει, αλλά δεν παύει να αποτελεί και μέσο διαχωρισμού των
ανθρώπων, μέσο φθοράς και διαφθοράς. Οπως όλα στη ζωή είναι σχετικά, έτσι και η τηλεόραση είναι σχετική και η αξία ή η απαξία της εξαρτάται από τον άνθρωπο και τη χρήση που της κάνει. Από εκεί και πέρα, ο καθένας διαλέγει και παίρνει.
Κήρυγμα και τηλεόραση
Κάποτε υπήρχε η τέχνη της ρητορικής, η οποία στόχο είχε να μάθει τους λίγους πώς να ενημερώνουν ή να επιβάλλονται με τον λόγο τους στους πολλούς.
Πρωταγωνιστές ήταν οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι, ενώ τη λέξη διατήρησαν και οι βυζαντινοί, σε ένα βαθμό. Ακολούθως, ήρθε η λέξη ρητορική, η οποία με τη φθορά του χρόνου πήρε και αρνητική εικόνα, για να αντικατασταθεί στη συνέχεια με τη λέξη κήρυγμα, μια λέξη που χρησιμοποιείτο ως μήνυμα ειρήνης σε περιόδους πολέμου.
Στα νεότερα χρόνια είχαμε και έχουμε την αποθέωση της προπαγάνδας με τις χίλιες και δύο ονομασίες που αντικαθιστούν τον όρο, αλλά όχι την ουσία. Στην εκκλησιαστική ορολογία εμφανίστηκε η λέξη ομιλητική, ως συνέχεια και συμπλήρωμα της λέξης κήρυγμα, η οποία και πάλι με τον χρόνο υπέστη την ανάλογη φθορά, αποκτώντας και αρνητικό νόημα. Όλα αυτά, σίγουρα, δεν είναι και τόσο σημαντικά μπροστά στην ουσία της υπόθεσης, που έχει να κάνει με τη χειραγώγηση των πολλών ή των λίγων, δηλαδή, με την οδήγηση των ανθρώπων στον ορθό δρόμο, όπως και αν μεταφράζεται αυτός.
Σ’ αυτό το πλαίσιο εμφανίστηκε τα τελευταία χρόνια και η έννοια του ραδιοφωνικού και τηλεοπτικού κηρύγματος, με πρωταγωνιστές πρώτα απ’ όλα τις τοπικές Εκκλησίες και σε λιγότερο βαθμό τα κρατικά δίκτυα. Τα αποτελέσματα του πολυδάπανου αυτού ονείρου, σύμφωνα με πολλούς ιεράρχες και άλλους εκκλησιαστικούς ταγούς, ήταν και είναι πενιχρά. Οι πιστοί αρνούνται ή δεν προτιμούν να ακούουν την ερτζιανή φωνή της τοπικής τους Εκκλησίας.
Τα ποσοστά ακροαματικότητας είναι καταθλιπτικά, ενώ όπου αυτός ο κανόνας ανατρέπεται, η αιτία είναι η εισαγωγή στο πρόγραμμα, κοσμικών, όπως τα χαρακτηρίζουν κάποιοι, στοιχείων. Το ίδιο και σε χειρότερο βαθμό, συμβαίνει και με τα τηλεοπτικά μηνύματα, τα οποία αν και πολυδάπανα, πετυχαίνουν πολύ λιγότερα. Η μαζική προσέγγιση δεν φέρνει τα ποθούμενα αποτελέσματα, γιατί πρώτα απ’ όλα, σ’ αυτή τη διαδικασία χάνεται η έννοια του προσώπου, η οποία αντικαθίσταται, όπως βεβαίως απαιτούν οι κανόνες των ερτζιανών, από την έννοια των μαζανθρώπων.
Ακόμη, μέσα από την απογύμνωση του διδασκάλου και την αποκοπή του από τον χώρο, είτε αυτός λέγεται Εκκλησία, είτε θυμίαμα, είτε ψαλμωδία, είτε φως των κεριών, είτε οτιδήποτε άλλο, μένει για επικοινωνία μόνο ο λόγος, μόνο τα λόγια, τα οποία ωστόσο καθίστανται εξαιρετικά αδύναμα και μειώνουν και τον πρωταγωνιστή και την όλη προσπάθεια. Με άλλα λόγια, το θαύμα, το μυστήριο, η χάρις του Θεού, η πραγματική, δηλαδή, δύναμη της Εκκλησίας δεν
λειτουργεί. Αυτό μπορεί να είναι ο κανόνας, αλλά πάντα υπάρχουν και οι εξαιρέσεις. Πάντα υπάρχουν παραδείγματα, που άνθρωποι βασανισμένοι βρήκαν παρηγοριά, βρήκαν τον δρόμο να καταφύγουν σε πνευματικούς πατέρες, για να βρουν την αληθινή διέξοδο στα προβλήματά τους. Ίσως δεν είναι τυχαίο που εκπομπές ιερωμένων έχουν επιτυχία μόνο όταν ασχολούνται με κοινωνικά, κυρίως, θέματα και όχι με καθαρά εκκλησιαστικά - όπως η έννοια καθορίζεται από τους πολλούς - θέματα.
Τι είναι η κόλαση και τι ο παράδεισος, τι είναι ο Θεός και τι ο διάβολος, τι είναι η ζωή και τι ο θάνατος; Η μόνη περιγραφή της κόλασης που έχουμε, βρίσκεται στο γεροντικό και στο θαύμα του Αγίου Μακαρίου του Αιγυπτίου, ο οποίος ρώτησε κάποτε ένα κρανίο ενός ειδωλολάτρη που συνάντησε στην έρημο, πώς είναι η ζωή στον άλλο κόσμο. Βγήκε φωνή με θαυμαστό τρόπο από το κρανίο, η οποία του είπε. Εμείς οι κολασμένοι είμαστε δεμένοι ο ένας στην πλάτη του άλλου και δεν μπορούμε να δούμε το πρόσωπο του άλλου. Από μακριά βλέπουμε τους δίκαιους, οι οποίοι βλέπουν τον Θεό, αλλά και τους άλλους και αγάλλονται.
Το μυστικό, λοιπόν, του παραδείσου και της κόλασης βρίσκεται στη λέξη επικοινωνία, δηλαδή, στην κοινωνία προσώπων.
Αν προσπαθήσουμε να αντιπαραβάλουμε τη συγκεκριμένη εικόνα με την εικόνα της τηλεόρασης, θα βρούμε πολλές ομοιότητες.
Γιατί ενοχλείς;
Φανταστείτε τι συμβαίνει σε ένα σπίτι ένα βράδυ. Στην καλύτερη περίπτωση, κάθεται όλη η οικογένεια γύρω από μία τηλεόραση και παρακολουθεί ή ειδήσεις ή ένα έργο. Πολλές φορές, τα μέλη της οικογένειας κάθονται σε διαφορετικά δωμάτια, για να παρακολουθήσουν το έργο που επιθυμούν. Αποτέλεσμα ποιο είναι; Ο ένας να είναι δίπλα στον άλλο, ο ένας να είναι δεμένος με τον άλλο, αλλά το πρόσωπο του άλλου, σπάνια το βλέπει. Αν τυχόν και θελήσει ένας να μιλήσει στον άλλο, συχνά - πυκνά θα ακούσει το περίφημο «σσσσ, γιατί ενοχλείς...».
Οικογένειες ολόκληρες, για εβδομάδες, για μήνες, για χρόνια, δεν ανταλλάζουν άλλη λέξη από το τι θα δούμε απόψε στην τηλεόραση και το τι θα φάμε. Στη λογική αυτή εντάχθηκε και το φαΐ της τηλεόρασης, το οποίο, κατά κανόνα, τρώγεται μπροστά στους δέκτες, βλάπτοντας και την υγεία του σώματος. Οι Αμερικανοί πρώτοι ανακάλυψαν το φαΐ της τηλεόρασης, το οποίο έρχεται με τη διανομή στο σπίτι. Ακόμη έβαλαν και το πρόγραμμα με τη μεγαλύτερη τηλεθέαση, τις ειδήσεις, την ώρα του φαγητού, δηλαδή, γύρω στις επτά.
Η Γαλάτεια Καζαντζάκη είπε κάποτε το περίφημο ότι «κοινωνία, εικόνα σου είμαι και σου μοιάζω». Και η τηλεόραση είναι εικόνα της κοινωνίας, η οποία αναδεικνύει όχι μόνο τα φανερά της κοινωνίας, αλλά και τα μυστικά της. Όσοι ασχολούνται με τα κοινά, συχνά - πυκνά λένε ότι οι βουλευτές, αντιπροσωπεύουν πραγματικά ό,τι έχει η κοινωνία, ενώ γενικεύοντας το θέμα, μπορούμε να πούμε απλά ότι κάθε λαός έχει την εξουσία που του αξίζει, την εξουσία που θέλει ο λαός.
Εμπόριο και τηλεόραση
Στην Ελλάδα γίνεται μεγάλη συζήτηση για τα λεγόμενα διαπλεκόμενα συμφέροντα, δηλαδή, για το φαινόμενο, ιδιοκτήτες τηλεοράσεων να είναι ταυτόχρονα και ιδιοκτήτες μεγάλων εργοληπτικών εταιρειών, οι οποίες εξασφαλίζουν έργα από το δημόσιο. Δηλαδή, η τηλεόραση ως επιχείρηση, που κατά κανόνα δεικνύει παθητικά οικονομικά νούμερα, φέρνει μεγάλο πλούτο από την πίσω πόρτα για τους ιδιοκτήτες της. Το ίδιο συμβαίνει και εδώ στην Κύπρο και οι φωνές ότι καναλάρχες ανεβάζουν και κατεβάζουν κυβερνήσεις, δεν είναι λίγες ή ότι επηρεάζουν τις αποφάσεις πολλών κυβερνητικών αποφάσεων, είναι πολλές.
Φυσικά, όλη αυτή την υπόθεση, οι πρώτοι που την πληρώνουν είναι οι δημοσιογράφοι, οι οποίοι αν δεν πηγαίνουν με τα βήματα του καναλάρχη, ή θα παραγνωριστούν ή θα εκδιωχθούν. Η επιλογή των δημοσιογράφων της τηλεόρασης, δεν γίνεται συνήθως με την αξία των ανθρώπων, αλλά με τα πιστεύω τους, εκτός βεβαίως από μερικές εξαιρέσεις, έτσι, για να κλείνουν τα στόματα. Η ιστορία του γεροντικού έρχεται και ξαναέρχεται, ότι ο παράδεισος και η κόλαση προσωποποιείται στον άλλο, στον διπλανό, στην παρουσία ή απουσία του Θεού. Από εκεί και πέρα, ο καθένας κάνει τις επιλογές του και διαλέγει είτε να πάει στον παράδεισο, είτε να πάει στην κόλαση. Η τηλεόραση ως μέσο είναι ένα ουδέτερο κατασκεύασμα, που μπορεί να ενημερώνει, μπορεί να μεταφέρει τον κόσμο όλο σε ένα κουτί, μπορεί να μορφώνει, αλλά δεν παύει να αποτελεί και μέσο διαχωρισμού των
ανθρώπων, μέσο φθοράς και διαφθοράς. Οπως όλα στη ζωή είναι σχετικά, έτσι και η τηλεόραση είναι σχετική και η αξία ή η απαξία της εξαρτάται από τον άνθρωπο και τη χρήση που της κάνει. Από εκεί και πέρα, ο καθένας διαλέγει και παίρνει.
Κήρυγμα και τηλεόραση
Κάποτε υπήρχε η τέχνη της ρητορικής, η οποία στόχο είχε να μάθει τους λίγους πώς να ενημερώνουν ή να επιβάλλονται με τον λόγο τους στους πολλούς.
Πρωταγωνιστές ήταν οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι, ενώ τη λέξη διατήρησαν και οι βυζαντινοί, σε ένα βαθμό. Ακολούθως, ήρθε η λέξη ρητορική, η οποία με τη φθορά του χρόνου πήρε και αρνητική εικόνα, για να αντικατασταθεί στη συνέχεια με τη λέξη κήρυγμα, μια λέξη που χρησιμοποιείτο ως μήνυμα ειρήνης σε περιόδους πολέμου.
Στα νεότερα χρόνια είχαμε και έχουμε την αποθέωση της προπαγάνδας με τις χίλιες και δύο ονομασίες που αντικαθιστούν τον όρο, αλλά όχι την ουσία. Στην εκκλησιαστική ορολογία εμφανίστηκε η λέξη ομιλητική, ως συνέχεια και συμπλήρωμα της λέξης κήρυγμα, η οποία και πάλι με τον χρόνο υπέστη την ανάλογη φθορά, αποκτώντας και αρνητικό νόημα. Όλα αυτά, σίγουρα, δεν είναι και τόσο σημαντικά μπροστά στην ουσία της υπόθεσης, που έχει να κάνει με τη χειραγώγηση των πολλών ή των λίγων, δηλαδή, με την οδήγηση των ανθρώπων στον ορθό δρόμο, όπως και αν μεταφράζεται αυτός.
Σ’ αυτό το πλαίσιο εμφανίστηκε τα τελευταία χρόνια και η έννοια του ραδιοφωνικού και τηλεοπτικού κηρύγματος, με πρωταγωνιστές πρώτα απ’ όλα τις τοπικές Εκκλησίες και σε λιγότερο βαθμό τα κρατικά δίκτυα. Τα αποτελέσματα του πολυδάπανου αυτού ονείρου, σύμφωνα με πολλούς ιεράρχες και άλλους εκκλησιαστικούς ταγούς, ήταν και είναι πενιχρά. Οι πιστοί αρνούνται ή δεν προτιμούν να ακούουν την ερτζιανή φωνή της τοπικής τους Εκκλησίας.
Τα ποσοστά ακροαματικότητας είναι καταθλιπτικά, ενώ όπου αυτός ο κανόνας ανατρέπεται, η αιτία είναι η εισαγωγή στο πρόγραμμα, κοσμικών, όπως τα χαρακτηρίζουν κάποιοι, στοιχείων. Το ίδιο και σε χειρότερο βαθμό, συμβαίνει και με τα τηλεοπτικά μηνύματα, τα οποία αν και πολυδάπανα, πετυχαίνουν πολύ λιγότερα. Η μαζική προσέγγιση δεν φέρνει τα ποθούμενα αποτελέσματα, γιατί πρώτα απ’ όλα, σ’ αυτή τη διαδικασία χάνεται η έννοια του προσώπου, η οποία αντικαθίσταται, όπως βεβαίως απαιτούν οι κανόνες των ερτζιανών, από την έννοια των μαζανθρώπων.
Ακόμη, μέσα από την απογύμνωση του διδασκάλου και την αποκοπή του από τον χώρο, είτε αυτός λέγεται Εκκλησία, είτε θυμίαμα, είτε ψαλμωδία, είτε φως των κεριών, είτε οτιδήποτε άλλο, μένει για επικοινωνία μόνο ο λόγος, μόνο τα λόγια, τα οποία ωστόσο καθίστανται εξαιρετικά αδύναμα και μειώνουν και τον πρωταγωνιστή και την όλη προσπάθεια. Με άλλα λόγια, το θαύμα, το μυστήριο, η χάρις του Θεού, η πραγματική, δηλαδή, δύναμη της Εκκλησίας δεν
λειτουργεί. Αυτό μπορεί να είναι ο κανόνας, αλλά πάντα υπάρχουν και οι εξαιρέσεις. Πάντα υπάρχουν παραδείγματα, που άνθρωποι βασανισμένοι βρήκαν παρηγοριά, βρήκαν τον δρόμο να καταφύγουν σε πνευματικούς πατέρες, για να βρουν την αληθινή διέξοδο στα προβλήματά τους. Ίσως δεν είναι τυχαίο που εκπομπές ιερωμένων έχουν επιτυχία μόνο όταν ασχολούνται με κοινωνικά, κυρίως, θέματα και όχι με καθαρά εκκλησιαστικά - όπως η έννοια καθορίζεται από τους πολλούς - θέματα.
Σχόλια