Ο Ντοστογιέφσκι για το μάθημα των θρησκευτικών

.

---

Την Τρίτη του Πάσχα του 1876 ο Φιοντόρ Μιχαήλοβιτς Ντοστογιέφσκι επισκέφθηκε ένα αναμορφωτήριο με πενήντα παιδιά, «έκπτωτους αγγέλους», όπως ο ίδιος τα χαρακτηρίζει. Με αφορμή συλλογισμούς του για την εκπαίδευση και τη διαπαιδαγώγηση αυτών των παιδιών-αγριμιών, προχωρά σε συνειρμούς για τη θρησκευτική διδασκαλία, που έχουν ξεχωριστό ενδιαφέρον. Οι σκέψεις του αυτές βρίσκονται στο Ημερολόγιο ενός συγγραφέως, κεφ. 2,3, εκδ. Δαρεμάς, Αθήναι χ.χ. σσ. 27-28.
Και το σχολείο είναι στοιχειώδες, μα θα το βελτιώσουν γρήγορα κι αυτό. Σχεδόν δεν τους διδάσκουν ούτε σχέδιο ούτε κατήχηση. Τους λείπει ο παπάς. Αλλά θα τον αποκτήσουν, όταν θα τελειώσει η εκκλησία της παροικίας. Αυτή η εκκλησία, που χτίζεται τώρα, θα γίνει ξύλινη. Είναι το καμάρι του διευθυντή και των ιδρυτών. Το αρχιτεκτονικό της σχέδιο, σε πολύ ρωσικό στυλ, δεν είναι άσχημο, με όλο που έχει πολύ επίσημο ύφος. Θέλω να τονίσω, με αυτή την ευκαιρία, πως το μάθημα της κατήχησης στα δημοτικά σχολεία, ο,τιδήποτε κι αν είναι αυτά, δεν επιτρέπεται να το διδάσκουν άλλοι από τους ιερωμένους. Μα γιατί; δεν μπορούν τάχα να διδάξουν οι δημοδιδάσκαλοι μερικές απλές περικοπές της θρησκευτικής ιστορίας; Δεν αμφισβητώ, βέβαια, πως μέσα στη μεγάλη μάζα των δημοδιδασκάλων υπάρχουν πραγματικά κι ανευλαβείς, μα αν ο δάσκαλος θέλει να διδάξει την αθεΐα στα παιδιά, μπορεί να το κάνει και χωρίς να ανατρέξει στην Ιερά Ιστορία, μιλώντας τους μόνο για τη χήνα «και για κείνο που την σκεπάζει». Και εξάλλου σε τι ξεχωρίζει σήμερα ο κλήρος μας; Βέβαια, δεν έχω καμιά πρόθεση να προσβάλω κανένα και είμαι βέβαιος πως το σωφρονιστήριο θα αποκτήσει εξαιρετικό ιερέα, μα ωστόσο, τι τονίσανε τελευταία με ιδιαίτερο ζήλο οι εφημερίδες μας; Είδαμε δεκάδες αρκετά λυπηρών περιπτώσεων, όπου οι ιερείς αρνήθηκαν να διδάξουν το μάθημα των θρησκευτικών στα σχολεία αν δεν τους μεγαλώναμε το μισθό τους. Είναι αναμφισβήτητο πως «κάθε κόπος αξίζει να πληρώνεται», μα αυτές οι αδιάκοπες απαιτήσεις σου σπάζουν τ’ αυτιά και την καρδιά. Οι εφημερίδες μας είναι με το μέρος αυτών που απαιτούν, και φυσικά και εγώ μα δεν μπορούμε να μη συλλογιστούμε εκείνους τους παλιούς ασκητές και ομολογητές του Ευαγγελίου που πηγαίνανε ξυπόλητοι, που υπομέναν τα χτυπήματα και τους πόνους και που κηρύττανε το λόγο του Χριστού χωρίς να ζητάνε να τους αυξήσουν τον μισθό τους. Ω, δεν είμαι ιδεαλιστής, και ξέρω καλά πως έχει περάσει πια αυτή η εποχή. Ωστόσο, δεν θάταν παρήγορο αν ακούγαμε πως η γενναιοψυχία του κλήρου μας αυξάνεται και πως για να το κάνει αυτό δεν περιμένει να του αυξήσουν το μισθό του; Το ξαναλέω, ας μην με παρεξηγήσουν, όλοι ξέρουμε καλά πως δεν έχει σβήσει εντελώς η φλόγα στους εκκλησιαστικούς μας κύκλους και πως βρίσκονται ακόμα φλογεροί σκαπανείς της πίστης. Και είμαι εκ των προτέρων βέβαιος πως αυτό ακριβώς θα γίνει και στο σωφρονιστήριο, μα θα ήταν καλύτερα αν τους διηγώνταν απλά τα γεγονότα της Ιεράς Ιστορίας, χωρίς τα σχόλια της επίσημης ηθικής και να περιορισθεί μόνο η κίνηση για την θρησκευτική εκπαίδευση. Μερικοί ωραίοι, ευλαβικοί και αγνοί πίνακες θα επιδρούσαν πολύ σε αυτές τις διψασμένες για ωραίες εντυπώσεις ψυχές.