Ο Μωυσής και το Ελληνικόν Αλφάβητο
.
Στην εικόνα της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Χριστού ιστορείται ως γνωστόν ο Ιησούς εν μέσω Μωυσέως και Ηλιού. Ο προφήτης Μωυσής κρατεί ως ευανάγνωστο από τον καθένα χαρακτηριστικό της ταυτότητός του τις πλάκες των δέκα εντολών. Πλην όμως, δεν είναι καθόλου ευανάγνωστες οι πλάκες διότι οι εικονογράφοι αγνοούντες άλλωστε την εβραϊκήν έγραφαν απλώς διάφορες καλικατσούνες που να ομοιάζουν με την εβραϊκή γραφή.
Ο λαϊκός εικονογράφος όμως, μέγας και πολύς Παρθένιος, ετόλμησε να κάμει τες πλάκες ευαναγνωστότατες από τον πάσα ένα. Και ιδού τι εσοφίσθη: έγραψε σε αυτές το Ελληνικό Αλφάβητο!
Εν πρώτοις θα ημπορούσε να πει κάποιος ότι αυτό δεν είναι απλώς τόλμημα, αλλά ύβρις, παραποίηση της αλήθειας, εθνικισμός ή τουλάχιστον αφελής αναχρονισμός. Ποια σχέση ημπορεί να έχει ο εξ Εβραίων και ο κατ’ εξοχήν διδάσκαλος του παλαιού Ισραήλ και άγιος του Νέου Μωυσής του 13ου π.Χ. με τους ελληνικούς χαρακτήρες γραμμάτων, οι οποίοι, παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά το 776 π.Χ. επί ελληνικής πλάκας όπου και να αναγράφεται ως γνωστό το όνομα του ενδόξου Ολυμπιονίκη Κοροίβου του Ηλείου.
Επιθυμώντας να υπερασπιστώ τις αυθαιρεσίες του λαϊκού μας καλλιτέχνη βρίσκω δυο λόγους. Ο πρώτος είναι ότι για τον Παρθένιο δεν μπορούν να υπάρχουν άδειες πλάκες. Τα πάντα μάς αποκαλύπτονται με σαφήνεια, έχουν πρόσωπο και χαρακτήρα κατέναντί μας: από το Θεό μέχρι το λιοντάρι του Άη-Μ…… και την ακρίδα του Αγίου Τρύφωνα. Το κάθε τι έχει κάτι τι να πει. Κάθε πρόσωπο και πράγμα έχει τη δική του υπόσταση και ένα δικό του ρόλο, ο οποίος ημπορεί να αλλάξει ανάλογα με τις περιστάσεις και τις ανάγκες. Δεν ημπορεί εν ολίγοις κάτι τι να υπονοεί ή να εκπροσωπεί κάτι άλλο, κάτι ασαφές υποδηλεί κάτι συγκεκριμένο. Αν αυτό το συγκεκριμένο δεν δηλούται ευκρινώς και κατανοείται σαφώς, τότε ή παραλείπεται τελείως, τίθεται δηλαδή εκτός ύπαρξης ή απλοποιείται, μεταποιείται, αντικαθίσταται ως να κατανοείται και να έχει χρήση. Έτσι και οι πλάκες του Μωυσή. Αφού δεν μπορεί να γραφεί σε αυτές ο Μωσαϊκός νόμος, μπορεί να γραφεί κάτι άλλο. Αλλά τι;
Φθάνουμε έτσι στο δεύτερο λόγο υπεράσπισης: στην εποχή του Παρθενίου έχουμε ως γνωστό Τουρκοκρατία, βρισκόμαστε ακριβώς στα τέλη του 18ου αιώνα έως τα μέσα του 19ου αιώνα. Αυτή την εποχή λοιπόν ουδέν αναγκαιότερο και πολυτιμότερο των ελληνικών γραμμάτων. Ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός γράφει το 1779. «Το κατ’ εμέ δε και περί εμέ φαίνονται πολλά και απίστευτα εις τους πολλούς και μήτε εγώ δύναμαι να τα καταλάβω… έως τριάκοντα επαρχίας περιήλθον, δέκα σχολεία ελληνικά εποίησα, διακόσια διά κοινά γράμματα». Όταν άκουσε ο Παρθένιος για το κήρυγμα του Πατροκοσμά και το μαρτύριό του ήτο πολύ νέος και ήτο σε ώριμη ηλικία, όταν ιεράτευε στην επαρχία του ο Χαρίτων ο συμπαθής και φιλόπτωχος, αλλ’ αμαθής και άμουσος. Όθεν δεν έδινε δεκάρα για την παιδεία και ακούστηκε αυτή η κουβέντα και στην Κωνσταντινούπολη και έγραψε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Άνθιμος επιτιμητικό γράμμα και υπέδειξε τοις λοιποίς αρχιερεύσι λέγων περί Χαρίτωνος το «νουθετηθήτω». Και οι αρχιερείς είπαν ότι «στην επαρχίαν του Πανιερ. Μητρ. Αγίου Πάφου κυρίου Χαρίτωνος έμεινεν πολύ οπίσω η πρόοδος της παιδείας»… Αγνοείτο βέβαια ο πτωχός, αλλόκοτος, ταπεινός ιερογράφος Παρθένιος από τους επισήμους και τότε όπως και σήμερα, ο οποίος όμως από την πλευρά του ό,τι μπορούσε έκαμνε για την παιδεία με θεμιτά και αθέμιτα μέσα όπως στην εν λόγω περίπτωση. Ο Παρθένιος εγνώριζε - έστω ανορθογράφως - τα ελληνικά γράμματα και τα εδίδασκε με τον τρόπο του. Χιλιάδες εικόνες πέρασαν από το χέρι του στα χέρια του λαού με αμέτρητες επιγραφές, υπογραφές, περιγραφές επί των εικόνων. Τα ειλητάρια και ευαγγέλια των αγίων είναι όλα ανοικτά κατάστικτα γραμμάτων. Μαζί μ’ αυτά έκαμε και τον Μωυσή διδάσκαλο των ελληνικών γραμμάτων. Εξάλλου αν ο ίδιος ερχόταν στην εποχή αυτή, τι θα εδίδασκε; Το «τοις πάσι γέγονα τα πάντα» για τους αγίους ισχύει διαχρονικά.
Είμαι σίγουρος ότι αν ερωτούσαμε τον ίδιο τον Παρθένιο γιατί έγραφε το αλφάβητο στις πλάκες του Μωυσή, δεν θα έκαμνε μακρές απολογίες όπως έκαμα εγώ για λόγου του, ούτε καν εξηγήσεις θα έδιδε, θα μας έλεγε απλώς: Έτσι!
Ο λαϊκός εικονογράφος όμως, μέγας και πολύς Παρθένιος, ετόλμησε να κάμει τες πλάκες ευαναγνωστότατες από τον πάσα ένα. Και ιδού τι εσοφίσθη: έγραψε σε αυτές το Ελληνικό Αλφάβητο!
Εν πρώτοις θα ημπορούσε να πει κάποιος ότι αυτό δεν είναι απλώς τόλμημα, αλλά ύβρις, παραποίηση της αλήθειας, εθνικισμός ή τουλάχιστον αφελής αναχρονισμός. Ποια σχέση ημπορεί να έχει ο εξ Εβραίων και ο κατ’ εξοχήν διδάσκαλος του παλαιού Ισραήλ και άγιος του Νέου Μωυσής του 13ου π.Χ. με τους ελληνικούς χαρακτήρες γραμμάτων, οι οποίοι, παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά το 776 π.Χ. επί ελληνικής πλάκας όπου και να αναγράφεται ως γνωστό το όνομα του ενδόξου Ολυμπιονίκη Κοροίβου του Ηλείου.
Επιθυμώντας να υπερασπιστώ τις αυθαιρεσίες του λαϊκού μας καλλιτέχνη βρίσκω δυο λόγους. Ο πρώτος είναι ότι για τον Παρθένιο δεν μπορούν να υπάρχουν άδειες πλάκες. Τα πάντα μάς αποκαλύπτονται με σαφήνεια, έχουν πρόσωπο και χαρακτήρα κατέναντί μας: από το Θεό μέχρι το λιοντάρι του Άη-Μ…… και την ακρίδα του Αγίου Τρύφωνα. Το κάθε τι έχει κάτι τι να πει. Κάθε πρόσωπο και πράγμα έχει τη δική του υπόσταση και ένα δικό του ρόλο, ο οποίος ημπορεί να αλλάξει ανάλογα με τις περιστάσεις και τις ανάγκες. Δεν ημπορεί εν ολίγοις κάτι τι να υπονοεί ή να εκπροσωπεί κάτι άλλο, κάτι ασαφές υποδηλεί κάτι συγκεκριμένο. Αν αυτό το συγκεκριμένο δεν δηλούται ευκρινώς και κατανοείται σαφώς, τότε ή παραλείπεται τελείως, τίθεται δηλαδή εκτός ύπαρξης ή απλοποιείται, μεταποιείται, αντικαθίσταται ως να κατανοείται και να έχει χρήση. Έτσι και οι πλάκες του Μωυσή. Αφού δεν μπορεί να γραφεί σε αυτές ο Μωσαϊκός νόμος, μπορεί να γραφεί κάτι άλλο. Αλλά τι;
Φθάνουμε έτσι στο δεύτερο λόγο υπεράσπισης: στην εποχή του Παρθενίου έχουμε ως γνωστό Τουρκοκρατία, βρισκόμαστε ακριβώς στα τέλη του 18ου αιώνα έως τα μέσα του 19ου αιώνα. Αυτή την εποχή λοιπόν ουδέν αναγκαιότερο και πολυτιμότερο των ελληνικών γραμμάτων. Ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός γράφει το 1779. «Το κατ’ εμέ δε και περί εμέ φαίνονται πολλά και απίστευτα εις τους πολλούς και μήτε εγώ δύναμαι να τα καταλάβω… έως τριάκοντα επαρχίας περιήλθον, δέκα σχολεία ελληνικά εποίησα, διακόσια διά κοινά γράμματα». Όταν άκουσε ο Παρθένιος για το κήρυγμα του Πατροκοσμά και το μαρτύριό του ήτο πολύ νέος και ήτο σε ώριμη ηλικία, όταν ιεράτευε στην επαρχία του ο Χαρίτων ο συμπαθής και φιλόπτωχος, αλλ’ αμαθής και άμουσος. Όθεν δεν έδινε δεκάρα για την παιδεία και ακούστηκε αυτή η κουβέντα και στην Κωνσταντινούπολη και έγραψε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Άνθιμος επιτιμητικό γράμμα και υπέδειξε τοις λοιποίς αρχιερεύσι λέγων περί Χαρίτωνος το «νουθετηθήτω». Και οι αρχιερείς είπαν ότι «στην επαρχίαν του Πανιερ. Μητρ. Αγίου Πάφου κυρίου Χαρίτωνος έμεινεν πολύ οπίσω η πρόοδος της παιδείας»… Αγνοείτο βέβαια ο πτωχός, αλλόκοτος, ταπεινός ιερογράφος Παρθένιος από τους επισήμους και τότε όπως και σήμερα, ο οποίος όμως από την πλευρά του ό,τι μπορούσε έκαμνε για την παιδεία με θεμιτά και αθέμιτα μέσα όπως στην εν λόγω περίπτωση. Ο Παρθένιος εγνώριζε - έστω ανορθογράφως - τα ελληνικά γράμματα και τα εδίδασκε με τον τρόπο του. Χιλιάδες εικόνες πέρασαν από το χέρι του στα χέρια του λαού με αμέτρητες επιγραφές, υπογραφές, περιγραφές επί των εικόνων. Τα ειλητάρια και ευαγγέλια των αγίων είναι όλα ανοικτά κατάστικτα γραμμάτων. Μαζί μ’ αυτά έκαμε και τον Μωυσή διδάσκαλο των ελληνικών γραμμάτων. Εξάλλου αν ο ίδιος ερχόταν στην εποχή αυτή, τι θα εδίδασκε; Το «τοις πάσι γέγονα τα πάντα» για τους αγίους ισχύει διαχρονικά.
Είμαι σίγουρος ότι αν ερωτούσαμε τον ίδιο τον Παρθένιο γιατί έγραφε το αλφάβητο στις πλάκες του Μωυσή, δεν θα έκαμνε μακρές απολογίες όπως έκαμα εγώ για λόγου του, ούτε καν εξηγήσεις θα έδιδε, θα μας έλεγε απλώς: Έτσι!
Σχόλια