Όταν η καμπάνα ανακατεύεται με τις προσευχές του Ιμάμη
Ο ΗΛΙΑΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΙΛΑ ΣΤΟΝ "Π" ΓΙΑ ΤΟ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ ΤΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΥΛΑ
Όταν η καμπάνα ανακατεύεται με τις προσευχές του Ιμάμη
.
Το μυστήριο της πίστης, είναι τόσο μακριά από τα μεγάλα και σπουδαία, έστω και θεολογικά λόγια, όσο ο ουρανός από την γη. Τι αξία έχουν τα περισπούδαστα λόγια όταν δεν συνοδεύτονται από πνεύμα ζωής και από εμπειρίες αγάπης; Στο ντοκιμαντέρ του σκηνοθέτη Ηλία Δημητρίου για την Πύλα, καταγράφεται με τον πιο αληθινό τρόπο, το μέγα μυστήριο της πίστης. Ένας φαινομενικά, αδιάφορος θρησκευτικά τουρκοκύπριος, αναδεικνύεται σε μέγα θεολόγο. Καταφεύγει στον Αγιο Λάζαρο και θεραπεύει το παιδί του. Η μαρτυρία του ανθρώπου, θυμίζει την ιστορία στο γεροντικό, όπου ο σπουδαίος ασκητής, ήταν τελικά μικρότερος από τον ταπεινό πωλητή της Αλεξάνδρειας.
Η Πύλα, το μοναδικό μικτό χωριό της Κύπρου, μετά την εισβολή, απολάμβανε και απολαμβάνει μια ιδιότυπη, ασφυκτικά ελεγχόμενη, πολιτική και κοινωνική ασυλία. Οι επαναπροσεγγιστές θεωρούν το χωριό πρότυπο για τη μετά τη λύση εποχή, ενώ οι εθνικιστές ως μίασμα, αφού στο χώρο αυτό λαμβάνουν χώρα τα παράνομα κοντραμπάμντα. Η αλήθεια είναι πολύ διαφορετική αφού η μυστική Αστυνομία των δύο πλευρών ελέγχει ασφυκτικά το χωριό, ενώ οι κάτοικοι πολεμούν με τον εαυτό τους και τους γείτονες τους, ώστε να μην υπάρξει σύγκρουση. Ο κύπριος σκηνοθέτης, Ηλίας Δημητρίου, ο οποίος εργάζεται στην Αθήνα, έζησε για μερικές βδομάδες στην Πύλα και κατέγραψε για λογαριασμό της ΕΡΤ, τις εμπειρίες του σε ένα ντοκιμαντέρ. Ο ίδιος γράφει για το έργο του. "To 1974 η Κύπρος μοιράστηκε στα δύο... εκτός από ένα χωριό το οποίο αντιστάθηκε και παρέμεινε μετέωρο, στη νεκρή ζώνη, κάτω από την εποπτεία των Ηνωμένων Εθνών. Το χωριό συνθέτει ένα ξεχωριστό παζλ καθώς τα σπίτια των Τούρκων βρίσκονται ανάμεσα στα Ελληνικά και η καμπάνα της Εκκλησίας ανακατεύεται με τις προσευχές του Ιμάμη. Το ντοκιμαντέρ επιχειρεί να σκιαγραφήσει το πορτρέτο αυτού του ιδιότυπου χωριού και των κατοίκων του που οι μισοί το ονομάζουν Πύλα και οι άλλοι μισοί PILE..." Η συνέντευξη που ακολουθεί είναι αρκετά τολμηρή, όπως και το ντοκιμαντέρ, το οποίο ελπίζουμε σύντομα να μεταδοθεί και από τηλεοράσεως.
* Γιατί επιλέξατε την Πύλα. Τι σας ώθησε να ασχοληθείτε με το μικτό αυτό χωριό;
* Η Πύλα είναι ένα πολύ ιδιαίτερο χωριό. Είναι το μοναδικό μέρος στην Κύπρο που παρέμεινε μικτό και μετά το 1974. Αυτό που με ώθησε ήταν η περιέργεια. Ήθελα να δω αν πραγματικά μπορούν να συνυπάρξουν οι δύο κοινότητες. Το συμπέρασμα μου θα το δείτε στο ντοκιμαντέρ
* Ζήσατε μερικές βδομάδες με τους κατοίκους. Τι ανακαλύψετε που δεν ήταν γνωστό;
* Τα γυρίσματα κράτησαν μερικές βδομάδες αλλά η επαφή μου με τους κατοίκους κράτησε αρκετούς μήνες. Ο επιστημονικός σύμβουλος, ο Γιάννης Παπαδάκης, έζησε στο χωριό περίπου ένα χρόνο. Πρόθεση μας λοιπόν δεν ήταν να ανακαλύψουμε κάτι που δεν ήταν γνωστό αλλά να κάνουμε ένα ανθρωπολογικό ντοκιμαντέρ για αυτόν τον τόσο ιδιάζοντα χώρο.
* Πώς σας αντιμετώπισαν οι ελληνοκύπριοι και πώς οι τουρκοκύπριοι;
* Στην αρχή με πάρα πολλή καχυποψία. Και οι μεν και οι δε. Η μυστική αστυνομία και των δύο πλευρών μας ακολουθούσε συνέχεια. Κάποιοι τους ενημέρωναν για όλες μας τις κινήσεις. Τα Ηνωμένα Έθνη επίσης συνεχώς έρχονταν και μας έλεγαν ότι κάποιοι μας είδαν να κινηματογραφούμε το ελληνικό ή το τουρκικό φυλάκιο. Πράγμα εξωπραγματικό. Τελικά μας βαρέθηκαν να μας βλέπουν συνέχεια με μια κάμερα και μας ξέχασαν. Από τη στιγμή που μας ξέχασαν γίναμε και εμείς ένα με τους κατοίκους.
* Πιστεύετε ότι η Πύλα αποτελεί πρότυπο για τη μελλοντική συμβίωση ελληνοκύπριων και τουρκοκύπριων;
* Στο επίπεδο της καθημερινής ζωής θα έλεγα πως ναι αλλά στο επίπεδο μιας οργανωμένης κοινότητας, απόλυτα όχι. Η Πύλα έχει ένα τόσο ιδιότυπο καθεστώς που μάλλον παράδειγμα προς αποφυγή είναι παρά πρότυπο. Η κάθε πλευρά έχει φροντίσει όλα αυτά τα χρόνια να παραχαϊδεύει τη δική της κοινότητα σε όλα τα επίπεδα με ό,τι αυτό συνεπάγεται.
* Το ντοκιμαντέρ γυρίστηκε πριν και μετά το κομβικό χρονικό σημείο του ανοίγματος των οδοφραγμάτων. Ποια αλλαγή διαπιστώσατε;
* Στο χωριό και στην καθημερινή ζωή των κατοίκων δεν άλλαξε τίποτα. Φυσικά άλλαξαν κάποια άλλα δεδομένα που τους αφορούσαν. Το χωριό έχασε τη μοναδικότητα του ως σημείο επαφής των ελληνοκυπρίων και τουρκοκυπρίων κι έτσι σταμάτησαν οι δικοινοτικές επαφές. Η καινούργια αυτή κατάσταση επηρέασε οικονομικά τα εστιατόρια που υπήρχαν στο χωριό. Η ζωή όμως των κατοίκων όπως είπα και πιο πάνω δεν άλλαξε.
* Νιώσατε σε οποιαδήποτε φάση των γυρισμάτων ή της παραμονής σας ότι κινδυνεύετε;
* Μόνο τις πρώτες μέρες. Αλλά αυτό ήταν μάλλον ψυχολογικό. Η προπαγάνδα των σχολικών μας χρόνων και των πολιτικών μας επί δεκαετίες λειτουργεί υποσυνείδητα ακόμα κι όταν πιστεύεις ότι την έχεις ξεπεράσει. Σιγά - σιγά ευτυχώς ο "κίνδυνος" εξαφανίζεται σαν έναν καρκίνωμα που διαλύεται...
* Τι διαφέρει το δικό σας ντοκιμαντέρ, από άλλα ντοκιμαντέρ που έγιναν για το συγκεκριμένο χωριό;
* Η διαφορά με τα άλλα ντοκιμαντέρ και ρεπορτάζ που έχουν γίνει για την Πύλα είναι ο τρόπος προσέγγισης του θέματος. Στο ντοκιμαντέρ δεν υπάρχει ο δημοσιογράφος ο οποίος αναλύει και συνήθως επιβάλλει τη δική του άποψη. Στόχος μου ήταν να κάνω μια καταγραφή που να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα του χώρου, όπως εγώ τον έζησα βέβαια.
* Ήδη προβλήθηκε στην Ελλάδα. Ποιες ήταν οι αντιδράσεις;
* Στην Ελλάδα δεν προβλήθηκε ακόμα. Θα προβληθεί για πρώτη φορά στο φεστιβάλ ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Προβλήθηκε όμως σε πανεπιστήμια στην Αγγλία και στην Αμερική σε κοινό που αποτελείτο από Τουρκοκύπριους και Ελληνοκύπριους. Η αντίδραση ήταν πολύ θετική. Το ακροατήριο επί μία ώρα γελούσε. Για μένα αυτό το γέλιο όπως και για τους ίδιους φαντάζομαι ήταν λυτρωτικό. Το κοινό γελούσε γιατί αναγνώριζε στο ντοκιμαντέρ τους φόβους και τις σκέψεις που έχουμε ο καθένας για τον άλλο.
* Οι θρησκείες τι ρόλο διαδραματίζουν στη συμβίωση των δύο κοινοτήτων. Θα μπορούσαν να δράσουν διαφορετικά;
* Αυτό που παρατήρησα, τουλάχιστον στην Πύλα, είναι ότι οι Ελληνοκύπριοι είναι πολύ πιο θρησκευόμενοι από τους Τουρκοκύπριους. Στο τζαμί πηγαίνουν ελάχιστοι ενώ στην εκκλησία πολύ περισσότεροι. Η θρησκεία πάντως δεν διαδραματίζει το ρόλο που διαδραμάτιζε πριν σαράντα ή πενήντα χρόνια. Αυτό που διαφοροποιεί τις δύο κοινότητες είναι η έντονη αίσθηση της εθνικής ταυτότητας τους: Έλληνες - Τούρκοι και δευτερευόντως το θρήσκευμα: Χριστιανοί - Μουσουλμάνοι. Αν πάντως μπορούσαν να δράσουν διαφορετικά οι θρησκείες σίγουρα πιστεύω πως ναι. Από τη στιγμή όμως που ο Αρχιεπίσκοπος της Ελλάδας από άμβωνος αποκαλεί τους Τούρκους βάρβαρους και ότι δεν θα πρέπει να τους επιτραπεί να μπούνε στον χριστιανικό σύλλογο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ε, δεν νομίζω πως ο "Θείος" αυτός λόγος του βοηθά εμάς τους Έλληνες να έχουμε ειρηνικές σκέψεις...
* Η νέα γενιά συνεχίζει να εκπαιδεύεται με τον παραδοσιακό τρόπο, γεγονός που καταγράφεται και στο ντοκιμαντέρ. Θα μπορούσε η Πύλα να αποτελέσει ένα πειραματικό χώρο, για αλλαγή του τρόπου εκπαίδευσης;
* Μακάρι, αλλά φοβάμαι πως είναι ακόμα πολύ δύσκολο. Είναι κάτι που αφορά τα Υπουργεία Παιδείας της Ελλάδας και της Τουρκίας περισσότερο. Από όσο ξέρω έχουν γίνει κάποιες προσπάθειες ώστε να απαλυνθούν κάποια σημεία στις ιστορίες των δύο λαών αλλά ακόμα είμαστε πολύ μακριά από μια "Ελληνοτουρκική" ιστορία.
* Υπάρχουν σκέψεις για ένα νέο ντοκιμαντέρ, είτε στην ελεύθερη είτε στην κατεχόμενη Κύπρο;
* Ναι, και από όσο φαίνεται θα είναι διεθνής συμπαραγωγή. Ήδη η Νορβηγική τηλεόραση δεσμεύτηκε να αγοράσει τα δικαιώματα προβολής. Θα είναι κι αυτό ανθρωπολογικό αλλά το θέμα του θα έχει να κάνει με τον πληθυσμό της Ορεινής Κύπρου και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι κάποιων χωριών του Τροόδους. Για την κατεχόμενη Κύπρο έχω κάποιες σκέψεις αλλά περιμένω να ηρεμήσουν κάπως τα πράγματα.
Η Πύλα, το μοναδικό μικτό χωριό της Κύπρου, μετά την εισβολή, απολάμβανε και απολαμβάνει μια ιδιότυπη, ασφυκτικά ελεγχόμενη, πολιτική και κοινωνική ασυλία. Οι επαναπροσεγγιστές θεωρούν το χωριό πρότυπο για τη μετά τη λύση εποχή, ενώ οι εθνικιστές ως μίασμα, αφού στο χώρο αυτό λαμβάνουν χώρα τα παράνομα κοντραμπάμντα. Η αλήθεια είναι πολύ διαφορετική αφού η μυστική Αστυνομία των δύο πλευρών ελέγχει ασφυκτικά το χωριό, ενώ οι κάτοικοι πολεμούν με τον εαυτό τους και τους γείτονες τους, ώστε να μην υπάρξει σύγκρουση. Ο κύπριος σκηνοθέτης, Ηλίας Δημητρίου, ο οποίος εργάζεται στην Αθήνα, έζησε για μερικές βδομάδες στην Πύλα και κατέγραψε για λογαριασμό της ΕΡΤ, τις εμπειρίες του σε ένα ντοκιμαντέρ. Ο ίδιος γράφει για το έργο του. "To 1974 η Κύπρος μοιράστηκε στα δύο... εκτός από ένα χωριό το οποίο αντιστάθηκε και παρέμεινε μετέωρο, στη νεκρή ζώνη, κάτω από την εποπτεία των Ηνωμένων Εθνών. Το χωριό συνθέτει ένα ξεχωριστό παζλ καθώς τα σπίτια των Τούρκων βρίσκονται ανάμεσα στα Ελληνικά και η καμπάνα της Εκκλησίας ανακατεύεται με τις προσευχές του Ιμάμη. Το ντοκιμαντέρ επιχειρεί να σκιαγραφήσει το πορτρέτο αυτού του ιδιότυπου χωριού και των κατοίκων του που οι μισοί το ονομάζουν Πύλα και οι άλλοι μισοί PILE..." Η συνέντευξη που ακολουθεί είναι αρκετά τολμηρή, όπως και το ντοκιμαντέρ, το οποίο ελπίζουμε σύντομα να μεταδοθεί και από τηλεοράσεως.
* Γιατί επιλέξατε την Πύλα. Τι σας ώθησε να ασχοληθείτε με το μικτό αυτό χωριό;
* Η Πύλα είναι ένα πολύ ιδιαίτερο χωριό. Είναι το μοναδικό μέρος στην Κύπρο που παρέμεινε μικτό και μετά το 1974. Αυτό που με ώθησε ήταν η περιέργεια. Ήθελα να δω αν πραγματικά μπορούν να συνυπάρξουν οι δύο κοινότητες. Το συμπέρασμα μου θα το δείτε στο ντοκιμαντέρ
* Ζήσατε μερικές βδομάδες με τους κατοίκους. Τι ανακαλύψετε που δεν ήταν γνωστό;
* Τα γυρίσματα κράτησαν μερικές βδομάδες αλλά η επαφή μου με τους κατοίκους κράτησε αρκετούς μήνες. Ο επιστημονικός σύμβουλος, ο Γιάννης Παπαδάκης, έζησε στο χωριό περίπου ένα χρόνο. Πρόθεση μας λοιπόν δεν ήταν να ανακαλύψουμε κάτι που δεν ήταν γνωστό αλλά να κάνουμε ένα ανθρωπολογικό ντοκιμαντέρ για αυτόν τον τόσο ιδιάζοντα χώρο.
* Πώς σας αντιμετώπισαν οι ελληνοκύπριοι και πώς οι τουρκοκύπριοι;
* Στην αρχή με πάρα πολλή καχυποψία. Και οι μεν και οι δε. Η μυστική αστυνομία και των δύο πλευρών μας ακολουθούσε συνέχεια. Κάποιοι τους ενημέρωναν για όλες μας τις κινήσεις. Τα Ηνωμένα Έθνη επίσης συνεχώς έρχονταν και μας έλεγαν ότι κάποιοι μας είδαν να κινηματογραφούμε το ελληνικό ή το τουρκικό φυλάκιο. Πράγμα εξωπραγματικό. Τελικά μας βαρέθηκαν να μας βλέπουν συνέχεια με μια κάμερα και μας ξέχασαν. Από τη στιγμή που μας ξέχασαν γίναμε και εμείς ένα με τους κατοίκους.
* Πιστεύετε ότι η Πύλα αποτελεί πρότυπο για τη μελλοντική συμβίωση ελληνοκύπριων και τουρκοκύπριων;
* Στο επίπεδο της καθημερινής ζωής θα έλεγα πως ναι αλλά στο επίπεδο μιας οργανωμένης κοινότητας, απόλυτα όχι. Η Πύλα έχει ένα τόσο ιδιότυπο καθεστώς που μάλλον παράδειγμα προς αποφυγή είναι παρά πρότυπο. Η κάθε πλευρά έχει φροντίσει όλα αυτά τα χρόνια να παραχαϊδεύει τη δική της κοινότητα σε όλα τα επίπεδα με ό,τι αυτό συνεπάγεται.
* Το ντοκιμαντέρ γυρίστηκε πριν και μετά το κομβικό χρονικό σημείο του ανοίγματος των οδοφραγμάτων. Ποια αλλαγή διαπιστώσατε;
* Στο χωριό και στην καθημερινή ζωή των κατοίκων δεν άλλαξε τίποτα. Φυσικά άλλαξαν κάποια άλλα δεδομένα που τους αφορούσαν. Το χωριό έχασε τη μοναδικότητα του ως σημείο επαφής των ελληνοκυπρίων και τουρκοκυπρίων κι έτσι σταμάτησαν οι δικοινοτικές επαφές. Η καινούργια αυτή κατάσταση επηρέασε οικονομικά τα εστιατόρια που υπήρχαν στο χωριό. Η ζωή όμως των κατοίκων όπως είπα και πιο πάνω δεν άλλαξε.
* Νιώσατε σε οποιαδήποτε φάση των γυρισμάτων ή της παραμονής σας ότι κινδυνεύετε;
* Μόνο τις πρώτες μέρες. Αλλά αυτό ήταν μάλλον ψυχολογικό. Η προπαγάνδα των σχολικών μας χρόνων και των πολιτικών μας επί δεκαετίες λειτουργεί υποσυνείδητα ακόμα κι όταν πιστεύεις ότι την έχεις ξεπεράσει. Σιγά - σιγά ευτυχώς ο "κίνδυνος" εξαφανίζεται σαν έναν καρκίνωμα που διαλύεται...
* Τι διαφέρει το δικό σας ντοκιμαντέρ, από άλλα ντοκιμαντέρ που έγιναν για το συγκεκριμένο χωριό;
* Η διαφορά με τα άλλα ντοκιμαντέρ και ρεπορτάζ που έχουν γίνει για την Πύλα είναι ο τρόπος προσέγγισης του θέματος. Στο ντοκιμαντέρ δεν υπάρχει ο δημοσιογράφος ο οποίος αναλύει και συνήθως επιβάλλει τη δική του άποψη. Στόχος μου ήταν να κάνω μια καταγραφή που να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα του χώρου, όπως εγώ τον έζησα βέβαια.
* Ήδη προβλήθηκε στην Ελλάδα. Ποιες ήταν οι αντιδράσεις;
* Στην Ελλάδα δεν προβλήθηκε ακόμα. Θα προβληθεί για πρώτη φορά στο φεστιβάλ ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Προβλήθηκε όμως σε πανεπιστήμια στην Αγγλία και στην Αμερική σε κοινό που αποτελείτο από Τουρκοκύπριους και Ελληνοκύπριους. Η αντίδραση ήταν πολύ θετική. Το ακροατήριο επί μία ώρα γελούσε. Για μένα αυτό το γέλιο όπως και για τους ίδιους φαντάζομαι ήταν λυτρωτικό. Το κοινό γελούσε γιατί αναγνώριζε στο ντοκιμαντέρ τους φόβους και τις σκέψεις που έχουμε ο καθένας για τον άλλο.
* Οι θρησκείες τι ρόλο διαδραματίζουν στη συμβίωση των δύο κοινοτήτων. Θα μπορούσαν να δράσουν διαφορετικά;
* Αυτό που παρατήρησα, τουλάχιστον στην Πύλα, είναι ότι οι Ελληνοκύπριοι είναι πολύ πιο θρησκευόμενοι από τους Τουρκοκύπριους. Στο τζαμί πηγαίνουν ελάχιστοι ενώ στην εκκλησία πολύ περισσότεροι. Η θρησκεία πάντως δεν διαδραματίζει το ρόλο που διαδραμάτιζε πριν σαράντα ή πενήντα χρόνια. Αυτό που διαφοροποιεί τις δύο κοινότητες είναι η έντονη αίσθηση της εθνικής ταυτότητας τους: Έλληνες - Τούρκοι και δευτερευόντως το θρήσκευμα: Χριστιανοί - Μουσουλμάνοι. Αν πάντως μπορούσαν να δράσουν διαφορετικά οι θρησκείες σίγουρα πιστεύω πως ναι. Από τη στιγμή όμως που ο Αρχιεπίσκοπος της Ελλάδας από άμβωνος αποκαλεί τους Τούρκους βάρβαρους και ότι δεν θα πρέπει να τους επιτραπεί να μπούνε στον χριστιανικό σύλλογο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ε, δεν νομίζω πως ο "Θείος" αυτός λόγος του βοηθά εμάς τους Έλληνες να έχουμε ειρηνικές σκέψεις...
* Η νέα γενιά συνεχίζει να εκπαιδεύεται με τον παραδοσιακό τρόπο, γεγονός που καταγράφεται και στο ντοκιμαντέρ. Θα μπορούσε η Πύλα να αποτελέσει ένα πειραματικό χώρο, για αλλαγή του τρόπου εκπαίδευσης;
* Μακάρι, αλλά φοβάμαι πως είναι ακόμα πολύ δύσκολο. Είναι κάτι που αφορά τα Υπουργεία Παιδείας της Ελλάδας και της Τουρκίας περισσότερο. Από όσο ξέρω έχουν γίνει κάποιες προσπάθειες ώστε να απαλυνθούν κάποια σημεία στις ιστορίες των δύο λαών αλλά ακόμα είμαστε πολύ μακριά από μια "Ελληνοτουρκική" ιστορία.
* Υπάρχουν σκέψεις για ένα νέο ντοκιμαντέρ, είτε στην ελεύθερη είτε στην κατεχόμενη Κύπρο;
* Ναι, και από όσο φαίνεται θα είναι διεθνής συμπαραγωγή. Ήδη η Νορβηγική τηλεόραση δεσμεύτηκε να αγοράσει τα δικαιώματα προβολής. Θα είναι κι αυτό ανθρωπολογικό αλλά το θέμα του θα έχει να κάνει με τον πληθυσμό της Ορεινής Κύπρου και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι κάποιων χωριών του Τροόδους. Για την κατεχόμενη Κύπρο έχω κάποιες σκέψεις αλλά περιμένω να ηρεμήσουν κάπως τα πράγματα.
Σχόλια