Γάμος
και διαζύγιο θεολογίας και αγιογραφίας
.
ΠΡΙΝ
ΜΕΡΙΚΑ χρόνια, κάποιοι νέοι στην ηλικία, φερέλπιδες θεολόγοι, πήγαν στον
ηγούμενο του Σταυροβουνιού τον πατέρα Αθανάσιο και του πρότειναν με φορτικό
τρόπο, να αντικαταστήσει τις εικόνες του Εικονοστασίου της Μονής. Δεν ήταν
βυζαντινές, έλεγαν, και είχαν δυτικές επιδράσεις.
Ο άνθρωπος μπροστά στους μορφωμένους, πολυλογάδες αναλυτές, κλονίσθηκε προς στιγμή, αλλά άφησε το χρόνο να φανερώσει την αλήθεια. Βρέθηκαν και κάποιοι λιγότερο έξυπνοι θεολόγοι, με λιγότερα πτυχία και υποστήριξαν ότι σημασία έχει ότι οι εικόνες αυτές ιστορήθηκαν από Αγίους ανθρώπους και κουβαλούσαν προσευχές ικανές να σώσουν κατά καιρούς ολόκληρη την Κύπρο.
Ο γέροντας επιβεβαίωσε τις αρχικές του θέσεις και έτσι οι εικόνες, έργα αγίων ανθρώπων αρχών του 20ου αιώνα, παραμένουν στο Εικονοστάσι της Μονής. Φυσικά όλες οι νέες εικόνες και οι τοιχογραφίες που ιστορούνται στη Μονή, είναι καθαρά βυζαντινής τεχνοτροπίας, ή καλύτερα Ορθόδοξης, όπως θα έλεγαν και οι θεολόγοι.
Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ των εικόνων έχει τη δική της δύσκολη ιστορία και μαρτυρείται στα εκατό χρόνια της εικονομαχίας και της εικονοφιλίας που ταλαιπώρησε την Βυζαντινή αυτοκρατορία. Έπρεπε να έλθει η 7η Οικουμενική Σύνοδος για να ξεκαθαρίσει ότι οι εικόνες δεν είναι είδωλα και ότι η προσκύνηση μεταβαίνει διά της εικόνας στο πρωτότυπο, δηλαδή στους Αγίους και το Θεό.
Ο άνθρωπος όντας ατελής και αδύνατος, χρειάζεται κάποια υλικά αντικείμενα για να προσεγγίζει την έννοια του Θεού, η οποία είναι πέρα από τη λογική και τις δυνατότητες του ανθρώπου. Εδώ εισέρχεται και η έννοια της μεσότητας, του μέτρου και απορρίπτεται η θεοποίηση των εικόνων, η κατάποση κομματιών εικόνων και βασικά η αντικατάσταση της εμπειρίας της εν Χριστώ μυστηριακής ζωής, από πράξεις που θυμίζουν μάλλον μαγικές τελετές.
Από εκεί και πέρα, η Θεολογία λέει ότι από την ώρα που ολοκληρώνεται η ζωγραφιά - η ιστόρηση της Εικόνας - ο πιστός ο οποίος προσκυνά την εικόνα, ασπάζεται το εικονιζόμενο πρόσωπο και όχι φυσικά το ξύλο και τις μπογιές.
ΠΕΡΑ ΟΜΩΣ από το γενικό κανόνα για την σημασία και την αξία των εικόνων, υπάρχει και η εμπειρία της Εκκλησίας, που θέλει τις εικόνες, να ιστορούνται από αγίους αγιογράφους, οι οποίοι να νηστεύουν για να ζωγραφίσούν και θέλει και τους πιστούς να προσεύχονται μπροστά στις εικόνες.
Με βάση τις δύο αυτές παραμέτρους κρίνεται στη συνέχεια και ο βαθμός αγιότητας μιας εικόνας - όσο παράξενο και αν ακούγεται - δηλαδή αξιολογείται η χάρις που διήλθε διά της Εικόνας στους πιστούς. Έτσι, έχουμε τις θαυματουργές Εικόνες, όπως την Παναγία του Κύκκου, την Παναγία της Ασίνου και χιλιάδες άλλες εικόνες του Χριστού και των Αγίων, οι οποίες μένουν στη συνείδηση των πιστών ως θαυματουργές εικόνες και κατά κανόνα, είναι φορτωμένες με τάματα, δηλαδή με αφιερώματα των πιστών.
Μια άλλη συνήθεια θέλει τις νέες εικόνες να τοποθετούνται για 40 μέρες ή για μερικούς μήνες εντός των ναών και ύστερα να μεταφέρονται στα σπίτια.
ΙΣΤΟΡΙΚΑ αναπτύχθηκαν διάφορες σχολές αγιογραφίας, δηλαδή οι αγιογράφοι ανάλογα με την εποχή τους άφηναν και κάποια καλλιτεχνικά ή ιστορικά στοιχεία.
Έτσι, παρατηρούμε εικόνες της βυζαντινής περιόδου να εκπέμπουν μια αριστοκρατικότητα, εικόνες της Τουρκοκρατίας να μεταφέρουν μια θλίψη και ένα πόνο, εικόνες στην Ρωσική Εκκλησία να μεταφέρουν τον μεγαλοϊδεατισμό της αυτοκρατορίας και εικόνες από τις φτωχές χώρες της Αφρικής να εκπέμπουν την μαυρισμένη ταπείνωση των ανθρώπων.
Βεβαίως πάντα υπάρχουν οι γενικοί κανόνες της Ορθοδοξίας, που θέλει το Χριστό και όλους τους Αγίους να βρίσκονται σε φωτοστέφανο, την Παναγία να φέρει κόκκινο χιτώνα εντός και μπλε εξωτερικά, που θέλει τους αγίους να φορούν τα ανάλογα με την εποχή τους ρούχα και μια σειρά άλλοι κανόνες, οι οποίοι στόχο έχουν να αναδείξουν την παραδείσια κατάσταση που βρίσκονται οι άγιοι και να διδάξουν τους πιστούς με τη μορφή τους.
Έτσι, υπάρχει και το ρητό ότι οι αγιογραφίες είναι η δογματική των αγραμμάτων. Κανόνες υπάρχουν και για το χώρο που τοποθετούνται οι διάφορες παραστάσεις των τοιχογραφιών εντός των ναών, όπως η Παναγία στην κόγχη του Ιερού Βήματος.
ΠΡΟΣΦΑΤΑ δημιουργήθηκε μεγάλος ντόρος με τις τοιχογραφίες στην Εκκλησία του Λυθροδόντα και την παρουσία ζώντων ανθρώπων στην τοιχογραφία της Δευτέρας Παρουσίας. Το φαινόμενο να ζωγραφίζονται στις εικόνες ζώντες, κυρίως δωρητές, δεν είναι σπάνιο ακόμη και στις μέρες μας.
Τα παραδείγματα είναι πάρα πολλά και σε αυτά συγκαταλέγονται Επίσκοποι όπως ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, ο Κύκκου Νικηφόρος, και δεκάδες ιερείς και λαϊκοί. Κατά κανόνα, οι μορφές των ζώντων είναι πολύ μικρότερες από τις μορφές των αγίων και βρίσκονται σε στάση δέησης, χωρίς βεβαίως να λείπουν και οι εξαιρέσεις στον κανόνα. Από εκεί, αν θέλει κάποιος να κρίνει τη σκοπιμότητα αυτών των κινήσεων, πρέπει να κινηθεί σε δύο επίπεδα.
Το πρώτο είναι για να πειστούν οι πιστοί να συνεισφέρουν στην αγιογράφηση ναών - κάτι ανάλογο είναι και η αναγραφή των ονομάτων κάτω από τις εικόνες - και το δεύτερο είναι να υπενθυμίζεται συνεχώς ο πιστός ότι πρέπει να καταφεύγει στη χάρη του Αγίου για να σωθεί.
Η ΠΡΑΚΤΙΚΗ αυτή αν αντικριστεί αυστηρά θεολογικά, σίγουρα πάσχει, αφού συγκρούεται με την πρακτική της ταπείνωσης και την αλήθεια που θέλει τους αγιογράφους να ιστορούν τους αγίους, όχι με τις δικές τους δυνάμεις, αλλά με τη δύναμη και τη φώτιση του Θεού και των αγίων. Ακόμη, οι πιστοί προσφέρουν στην Εκκλησία όχι για να δοξαστούν ή να τιμηθούν από τους ανθρώπους, αλλά για να δεχθούν τη χάρη του Θεού.
Η πρακτική των δωρητών σίγουρα δεν είναι και η καλύτερη έκφραση ταπείνωσης. Με βάση αυτή τη λογική, οι αγιογράφοι ανά τους αιώνες δεν υπόγραφαν τις εικόνες τους ή υπόγραφαν μόνο μια φορά και πολλές φορές με συμβολικό τρόπο.
Στην υπόθεση του Λυθροδόντα, αν η θεολογία παντρεύτηκε ή πήρε διαζύγιο από την αγιογραφία, είναι μια άλλη υπόθεση και σίγουρα τελικός κριτής θα είναι ο Θεός, ο οποίος θα κρίνει και τις προθέσεις τόσο του αγιογράφου, όσο και του πιστού.
Από εκεί και πέρα, πρέπει η Ιερά Σύνοδος να δώσει μια κατεύθυνση στους αγιογράφους και τους πιστούς, τώρα που προέκυψε το ζήτημα και να τους συμβουλέψει το ορθό. Δεν χρειάζονται ούτε αστυνομικά μέτρα και απειλές για καθαιρέσεις. Μέσα σε πνεύμα αγάπης να φωτιστεί το ζήτημα και να βοηθηθούν οι πιστοί.
Ο άνθρωπος μπροστά στους μορφωμένους, πολυλογάδες αναλυτές, κλονίσθηκε προς στιγμή, αλλά άφησε το χρόνο να φανερώσει την αλήθεια. Βρέθηκαν και κάποιοι λιγότερο έξυπνοι θεολόγοι, με λιγότερα πτυχία και υποστήριξαν ότι σημασία έχει ότι οι εικόνες αυτές ιστορήθηκαν από Αγίους ανθρώπους και κουβαλούσαν προσευχές ικανές να σώσουν κατά καιρούς ολόκληρη την Κύπρο.
Ο γέροντας επιβεβαίωσε τις αρχικές του θέσεις και έτσι οι εικόνες, έργα αγίων ανθρώπων αρχών του 20ου αιώνα, παραμένουν στο Εικονοστάσι της Μονής. Φυσικά όλες οι νέες εικόνες και οι τοιχογραφίες που ιστορούνται στη Μονή, είναι καθαρά βυζαντινής τεχνοτροπίας, ή καλύτερα Ορθόδοξης, όπως θα έλεγαν και οι θεολόγοι.
Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ των εικόνων έχει τη δική της δύσκολη ιστορία και μαρτυρείται στα εκατό χρόνια της εικονομαχίας και της εικονοφιλίας που ταλαιπώρησε την Βυζαντινή αυτοκρατορία. Έπρεπε να έλθει η 7η Οικουμενική Σύνοδος για να ξεκαθαρίσει ότι οι εικόνες δεν είναι είδωλα και ότι η προσκύνηση μεταβαίνει διά της εικόνας στο πρωτότυπο, δηλαδή στους Αγίους και το Θεό.
Ο άνθρωπος όντας ατελής και αδύνατος, χρειάζεται κάποια υλικά αντικείμενα για να προσεγγίζει την έννοια του Θεού, η οποία είναι πέρα από τη λογική και τις δυνατότητες του ανθρώπου. Εδώ εισέρχεται και η έννοια της μεσότητας, του μέτρου και απορρίπτεται η θεοποίηση των εικόνων, η κατάποση κομματιών εικόνων και βασικά η αντικατάσταση της εμπειρίας της εν Χριστώ μυστηριακής ζωής, από πράξεις που θυμίζουν μάλλον μαγικές τελετές.
Από εκεί και πέρα, η Θεολογία λέει ότι από την ώρα που ολοκληρώνεται η ζωγραφιά - η ιστόρηση της Εικόνας - ο πιστός ο οποίος προσκυνά την εικόνα, ασπάζεται το εικονιζόμενο πρόσωπο και όχι φυσικά το ξύλο και τις μπογιές.
ΠΕΡΑ ΟΜΩΣ από το γενικό κανόνα για την σημασία και την αξία των εικόνων, υπάρχει και η εμπειρία της Εκκλησίας, που θέλει τις εικόνες, να ιστορούνται από αγίους αγιογράφους, οι οποίοι να νηστεύουν για να ζωγραφίσούν και θέλει και τους πιστούς να προσεύχονται μπροστά στις εικόνες.
Με βάση τις δύο αυτές παραμέτρους κρίνεται στη συνέχεια και ο βαθμός αγιότητας μιας εικόνας - όσο παράξενο και αν ακούγεται - δηλαδή αξιολογείται η χάρις που διήλθε διά της Εικόνας στους πιστούς. Έτσι, έχουμε τις θαυματουργές Εικόνες, όπως την Παναγία του Κύκκου, την Παναγία της Ασίνου και χιλιάδες άλλες εικόνες του Χριστού και των Αγίων, οι οποίες μένουν στη συνείδηση των πιστών ως θαυματουργές εικόνες και κατά κανόνα, είναι φορτωμένες με τάματα, δηλαδή με αφιερώματα των πιστών.
Μια άλλη συνήθεια θέλει τις νέες εικόνες να τοποθετούνται για 40 μέρες ή για μερικούς μήνες εντός των ναών και ύστερα να μεταφέρονται στα σπίτια.
ΙΣΤΟΡΙΚΑ αναπτύχθηκαν διάφορες σχολές αγιογραφίας, δηλαδή οι αγιογράφοι ανάλογα με την εποχή τους άφηναν και κάποια καλλιτεχνικά ή ιστορικά στοιχεία.
Έτσι, παρατηρούμε εικόνες της βυζαντινής περιόδου να εκπέμπουν μια αριστοκρατικότητα, εικόνες της Τουρκοκρατίας να μεταφέρουν μια θλίψη και ένα πόνο, εικόνες στην Ρωσική Εκκλησία να μεταφέρουν τον μεγαλοϊδεατισμό της αυτοκρατορίας και εικόνες από τις φτωχές χώρες της Αφρικής να εκπέμπουν την μαυρισμένη ταπείνωση των ανθρώπων.
Βεβαίως πάντα υπάρχουν οι γενικοί κανόνες της Ορθοδοξίας, που θέλει το Χριστό και όλους τους Αγίους να βρίσκονται σε φωτοστέφανο, την Παναγία να φέρει κόκκινο χιτώνα εντός και μπλε εξωτερικά, που θέλει τους αγίους να φορούν τα ανάλογα με την εποχή τους ρούχα και μια σειρά άλλοι κανόνες, οι οποίοι στόχο έχουν να αναδείξουν την παραδείσια κατάσταση που βρίσκονται οι άγιοι και να διδάξουν τους πιστούς με τη μορφή τους.
Έτσι, υπάρχει και το ρητό ότι οι αγιογραφίες είναι η δογματική των αγραμμάτων. Κανόνες υπάρχουν και για το χώρο που τοποθετούνται οι διάφορες παραστάσεις των τοιχογραφιών εντός των ναών, όπως η Παναγία στην κόγχη του Ιερού Βήματος.
ΠΡΟΣΦΑΤΑ δημιουργήθηκε μεγάλος ντόρος με τις τοιχογραφίες στην Εκκλησία του Λυθροδόντα και την παρουσία ζώντων ανθρώπων στην τοιχογραφία της Δευτέρας Παρουσίας. Το φαινόμενο να ζωγραφίζονται στις εικόνες ζώντες, κυρίως δωρητές, δεν είναι σπάνιο ακόμη και στις μέρες μας.
Τα παραδείγματα είναι πάρα πολλά και σε αυτά συγκαταλέγονται Επίσκοποι όπως ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, ο Κύκκου Νικηφόρος, και δεκάδες ιερείς και λαϊκοί. Κατά κανόνα, οι μορφές των ζώντων είναι πολύ μικρότερες από τις μορφές των αγίων και βρίσκονται σε στάση δέησης, χωρίς βεβαίως να λείπουν και οι εξαιρέσεις στον κανόνα. Από εκεί, αν θέλει κάποιος να κρίνει τη σκοπιμότητα αυτών των κινήσεων, πρέπει να κινηθεί σε δύο επίπεδα.
Το πρώτο είναι για να πειστούν οι πιστοί να συνεισφέρουν στην αγιογράφηση ναών - κάτι ανάλογο είναι και η αναγραφή των ονομάτων κάτω από τις εικόνες - και το δεύτερο είναι να υπενθυμίζεται συνεχώς ο πιστός ότι πρέπει να καταφεύγει στη χάρη του Αγίου για να σωθεί.
Η ΠΡΑΚΤΙΚΗ αυτή αν αντικριστεί αυστηρά θεολογικά, σίγουρα πάσχει, αφού συγκρούεται με την πρακτική της ταπείνωσης και την αλήθεια που θέλει τους αγιογράφους να ιστορούν τους αγίους, όχι με τις δικές τους δυνάμεις, αλλά με τη δύναμη και τη φώτιση του Θεού και των αγίων. Ακόμη, οι πιστοί προσφέρουν στην Εκκλησία όχι για να δοξαστούν ή να τιμηθούν από τους ανθρώπους, αλλά για να δεχθούν τη χάρη του Θεού.
Η πρακτική των δωρητών σίγουρα δεν είναι και η καλύτερη έκφραση ταπείνωσης. Με βάση αυτή τη λογική, οι αγιογράφοι ανά τους αιώνες δεν υπόγραφαν τις εικόνες τους ή υπόγραφαν μόνο μια φορά και πολλές φορές με συμβολικό τρόπο.
Στην υπόθεση του Λυθροδόντα, αν η θεολογία παντρεύτηκε ή πήρε διαζύγιο από την αγιογραφία, είναι μια άλλη υπόθεση και σίγουρα τελικός κριτής θα είναι ο Θεός, ο οποίος θα κρίνει και τις προθέσεις τόσο του αγιογράφου, όσο και του πιστού.
Από εκεί και πέρα, πρέπει η Ιερά Σύνοδος να δώσει μια κατεύθυνση στους αγιογράφους και τους πιστούς, τώρα που προέκυψε το ζήτημα και να τους συμβουλέψει το ορθό. Δεν χρειάζονται ούτε αστυνομικά μέτρα και απειλές για καθαιρέσεις. Μέσα σε πνεύμα αγάπης να φωτιστεί το ζήτημα και να βοηθηθούν οι πιστοί.
Σχόλια