Αντιγόνης μνήμη, μνήμα ζωής και χαράς

Αντιγόνης μνήμη, μνήμα ζωής και χαράς

.

---

? Ο πολιτισμός αποτελεί σκαλοπάτι για τον Θεό και μόνο όταν ο πολιτισμός αφήνει στίγματα χαράς στην ψυχή των ανθρώπων, αποκτά αξία και σημασία. Σε διαφορετική περίπτωση καταντά ακόμη μια έκφραση της πεπτωκυίας ανθρώπινης φύσης, η οποία βολοδέρνει ανάμεσα στην υποκρισία και το θάνατο. Έξι γυναίκες, παθιασμένες για ζωή, ποίησαν ήθος χαράς για το θάνατο, χαρά η οποία αναδύεται μέσα από την πάλη για την αγάπη, η οποία ξεπερνά τους νόμους και τις νόρμες.
? Η θεατρική παράσταση "Μνήμη Αντιγόνης Μνήμα" η οποία ανεβαίνει στο πολιτιστικό ίδρυμα ARTos, είναι μια σπουδή - μελέτη στο έργο του Σοφοκλή "Αντιγόνη" το οποίο πραγματεύεται το αιώνιο δίλημμα ανάμεσα στο "πειθαρχείν δει Θεώ μάλλον ή ανθρώποις..." δηλαδή την πάλη ανάμεσα, στο σωματικό και ψυχικό κόστος, για τη συμμόρφωση με τις αιώνιες και αλάνθαστες επιταγές της συνείδησης και τους ανθρώπινους και όχι σπάνια υστερόβουλους νόμους.
? Το έργο είναι σίγουρα αλλιώτικο και πρωτοποριακό για τα δεδομένα της Κύπρου, τουλάχιστον όπως φάνηκε στα δικά μου μάτια, τα οποία δεν διαθέτουν εμπειρίες ανάλογων θεατρικών παραστάσεων. Κατ' αρχάς ο χώρος από μόνος του, εκπέμπει την ανάλογη ενέργεια, με τους τάφους στο υπόγειο, τα στίγματα του φούρνου που παρασκεύαζε για χρόνια ψωμιά και φυσικά με την αρχιτεκτονική η οποία παράμεινε αναλλοίωτη από την εποχή του Σοφοκλή μέχρι και τον περασμένο αιώνα. Δηλαδή ο χώρος "συνωμοτεί" για να πετύχει το "δράμα" που θα λάμβανε, ζωντάνευε. Το θρησκευτικό ή καλύτερα το εκκλησιαστικό στοιχείο, εισέρχεται κατά διαστήματα στην παράσταση, δίδοντας το στίγμα της διαχρονικής συνέχειας των αιώνιων αληθειών της ανθρώπινης συνείδησης.

? Οι θεατές συμμετέχουν στα δρώμενα, όχι ως κομπάρσοι, αλλά ως κοινωνοί του μυστηρίου, που προσπαθούν να μεταγγίσουν οι πρωταγωνίστριες. Όλα ξεκινούν με ένα ποτήρι κρασί, ως ένα είδος σπονδής στους αρχαίους θεούς και όλα καταλήγουν στα κόλλυβα και την "παρηγοριά" - ψωμί και τυρί - ως ολοκλήρωση της ψυχικής ανάτασης, που βιώνει στο ενδιάμεσο, ο συμμέτοχος θεατής. Οι άνθρωποι κινούνται, αφού παρακολουθούν το πρώτο μέρος της παράστασης, στην αυλή, το δεύτερο στη θεατρική αίθουσα και το τρίτο και πάλι στην αυλή.
? Η παράσταση ξεχωρίζει κατ' αρχάς με τις ερμηνείες των τεσσάρων κοριτσιών, οι οποίες είναι εντυπωσιακές. Καταφέρνουν μάλιστα να ανατρέψουν διαφορετικές ερμηνευτικές εικόνες, που υπάρχουν στη συνείδηση των θεατών. Ο ποιητικός και δυσνόητος πολλές φορές λόγος, εκφέρεται με λαγαρό τρόπο από τις ηθοποιούς, ενώ ευχάριστη έκπληξη αποτελεί η εκτέλεση ακαπέλα - χωρίς συνοδεία μουσικής - διαφόρων τραγουδιών και μοιρολογιών. Μελωδίες της Μικρασίας εναλλάσσονται με λαϊκά ακούσματα, ενώ με θαυμαστό τρόπο εισέρχονται στην παράσταση ήχοι που παραπέμπουν σε εκκλησιαστικά σήμαντρα και αρχαίους ήχους τυμπάνων. Πρέπει να σημειωθεί και ο ρυθμικός και εναλλασσόμενος ήχος της ραπτομηχανής και η χρήση μεγαφώνου που παραπέμπει σε χιτλερικά και χουντικά διαγγέλματα.

? Ξεχωριστό κομμάτι του "δράματος" αποτελεί το φως, το οποίο έχει λειτουργική αξία. Οι προβολείς σίγουρα αποτελούν απαραίτητο και αναγκαίο κομμάτι, αλλά τα κεριά στα χέρια πρωταγωνιστών και θεατών, δίδουν αυτό το διαφορετικό, το παραπάνω, που παραπέμπει σε μεταφυσικές διαστάσεις. Διαχρονικά το φως ήταν πάντα ταυτισμένο με την έννοια του Θεού και το σκοτάδι με την έννοια του θανάτου. Από τον Πλάτωνα και το μύθο των σπηλαίων μέχρι τον αναστάσιμο ύμνο "νυν πάντα πεπλήρωται φωτός ουρανός τε και γη και τα καταχθόνια", όλα παραπέμπουν στη ζωή, η οποία χωρίς φως δεν μπορεί να υπάρξει.
 ? Η παράσταση αποτελεί βασικά μια γυναικεία υπόθεση και σίγουρα δεν θα μπορούσε να ήταν διαφορετικά, αφού πραγματεύεται το δυσκολότερο ανθρώπινο εγχείρημα. Την καθυπόταξη παλαιού ανθρώπου, με τις φυσικές ανάγκες, τα πάθη και τις αδυναμίες, στο νέο, ανακαινισμένο άνθρωπο της αγάπης και της παραδείσιας χαράς. Επιβεβαιώνεται και πάλι η ρήση του Σαββόπουλου, ότι ο άντρας και η γυναίκα δεν είναι ίσοι, γιατί η γυναίκα είναι ανώτερη.
? Δημοσιογραφική αδεία και με το άπειρο μάτι ενός θεατρικού θεατή, θα ήθελα να μεταφέρω κάποιες διαφορετικές σκέψεις. Με ξένισε η χρήση των φωτογραφιών των αγνοουμένων στο τέλος της παράστασης. Δεν ξέρω αν στη συνείδηση της σκηνοθέτιδας αποτελούν αγιασμένες μορφές, αλλά νομίζω ότι δεν συμβάλλουν στην έννοια της κάθαρσης που θα πρέπει να περιλαμβάνεται σε ένα "δράμα". Αποτελούν μάλλον απότομη προσγείωση στην τραγική καθημερινότητα, των συγγενών των αγνοουμένων. Ακόμη η φιλοδοξία της "σωματικής επαφής" με το αρχαίο δράμα, την οποία επαγγέλλεται στη συνέντευξή της στο ΚΥΠΕ η Δέσποινα Γκάτζιου, νομίζω ότι δεν εκπληρώνεται πλήρως. Ο τρόπος εκφοράς των στοίχων και οι θεατρικές κινήσεις των ηθοποιών - παρόλο που είχαν το ελεύθερο να δράσουν όπως θέλουν - παραπέμπουν στην ευρωπαϊκή προσέγγιση της τραγωδίας. Δεν ξέρω αν μπορούσε να ήταν κάπως διαφορετική η προσέγγιση, αλλά μια μεγαλύτερη ελευθερία, λίγη περισσότερη αταξία στο χώρο, λίγο περισσότερο "θρησκευτικό χάος" θα συνέβαλλε θετικά σ' αυτό που λένε, ανατολίτικο μυστηριακό πνεύμα.

? Ανταποκρινόμενος στη ρήση της σκηνοθέτιδας, στη συνέντευξή της στην Κατερίνα Νικολάου, ότι "η ανταπόκριση του κοινού δεν είναι η επικύρωση, αλλά η καινούργια συνθήκη, για να προσπαθήσεις για κάτι καλύτερο" θα ήθελα να σημειώσω και την αδυναμία μου να κατανοήσω την έννοια της ιεροσύνης, την οποία διεκδικεί η σκηνοθέτης. Όλοι διαθέτουμε "ιεροσύνη" κατά το "βασίλειο ιεράτευμα" δηλαδή συμμετοχή στα μυστήρια της Εκκλησίας και στο σώμα του Χριστού, αλλά ιεροσύνη σε μια παράσταση δεν μπορώ να κατανοήσω το σκεπτικό. Κατά τα άλλα η τελειότητα κατά τους βυζαντινούς είναι δαιμονιώδης, αφού μόνο ο Θεός είναι τέλειος. Τώρα αν όλα γίνονται εις δόξαν Θεού είναι μια άλλη υπόθεση, την οποία νομίζω ότι υπηρετεί με τον καλύτερο τρόπο η Δέσποινα Γκάτζιου.

? Η Εκκλησία υιοθέτησε από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, την τακτική της χρήσης των αρχαίων πρακτικών λατρείας και εκπαίδευσης, για την εξυπηρέτηση των δικών σκοπών λατρείας και ιεραποστολής των μελών της. Έτσι έχουμε την αντικατάσταση της γιορτής του ήλιου από τα Χριστούγεννα, την ανέγερση ναών σε χώρους όπου υπήρχαν ειδωλολατρικοί ναοί, ακόμη και τη χρησιμοποίηση της δομής της αρχαίας τραγωδίας, στη Θεία Λειτουργία και στο μέγιστο των μυστηρίων τη Θεία Ευχαριστία. Ανάλογα παραδείγματα υπάρχουν πολλά.

? Το εγχείρημα της Δέσποινας Γκάτζιου να επιστρέψει στον αυθεντικό τρόπο εκτέλεσης της αρχαίας τραγωδίας, μέσω στοιχείων που υπάρχουν σήμερα στη Θεία Λειτουργία, είναι ιδιαίτερα φιλόδοξο, αλλά και δεν παύει να είναι και πολύ ριψοκίνδυνο. Στην εκκλησιαστική ιστορία ήταν πάρα πολλοί οι φιλόσοφοι και οι διανοούμενοι οι οποίοι καταδικάστηκαν στην προσπάθειά τους να σμίξουν το αρχαίο "κάλλος" με την Ορθόδοξη πίστη. Οι μόνοι που το κατάφεραν, δείχνοντας το δρόμο στους μεταγενέστερους τους, ήταν οι Τρεις Ιεράρχες, οι οποίοι πέτυχαν από τη μια να μην αλλοιώσουν τις αλήθειες της πίστης και από την άλλη να διατηρήσουν το κάλλος της ανθρώπινης διανόησης.
? Καταλήγοντας ότι ήθελα να σημειώσω τη ρήση της Αντιγόνης ότι "μιαν αμαρτία κυνήγησε και βρήκε πως η αμαρτία ήταν ο ίδιος". Ο καθένας κυνηγά αυτό που ξέρει ή νομίζει πως ξέρει, για να καταλήξει στο σωκρατικό ότι "εν οίδα ότι ουδέν οίδα". Σημασία έχει αυτό που μένει στην ψυχή του θεατή, φεύγοντας από την παράσταση. Πιστεύω ότι εκτός από τη σωματική τέρψη από το κρασί, τη ζιβανία, τα κόλλυβα, το ψωμί και το τυρί, μένει και κάτι παραπάνω. Μένει η επικοινωνία ανάμεσα στους πρωταγωνιστές και τους θεατές, μένει το άγγιγμα των ψυχών, μένει ένα αδιόρατο γλέντι, το οποίο βιώνει ο άνθρωπος και κατά τη Θεία Λειτουργία, η οποία ιστορικά συνδυαζόταν με γεύμα, πρακτική η οποία τηρείται στα μοναστήρια. Μένουν στίγματα χαράς, στιγμούλες ευτυχίας, στην ψυχή του θεατή, οι οποίες είναι δυσεύρετες, όπως ήταν πάντα, στην ιστορία του ανθρώπου.