Παναγία η μητέρα όλων των ανθρώπων
.
Η Παναγία, η μάνα όλων των χριστιανών, προσεγγίζεται υπέρλογα και βιωματικά και όχι λογικά, όπως βεβαίως βιώνεται και η έννοια της μάνας.
Η κεντρική θέση που κατέχει η Παναγία στη ζωή, τη διδασκαλία και πνευματικότητα της Εκκλησίας μας, αντανακλάται και στη δεσπόζουσα θέση που κατέχει στον ετήσιο εορτολογικό κύκλο και στη λατρεία γενικότερα. Είναι μάλιστα τοποθετημένες με τέτοιο τρόπο από την Εκκλησία, ώστε να σχετίζονται με τις γεωργικές εργασίες ή τις τροπές των εποχών.
Η Παναγία στη λατρεία της Εκκλησίας.
Το εκκλησιαστικό έτος αρχίζει με τη Γέννηση της Θεοτόκου (8 Σεπτεμβρίου), οπότε ξεκινούν και οι γεωργικές εργασίες της σποράς και του οργώματος. Τον Οκτώβριο (28) εορτάζουμε την εορτή της Αγίας Σκέπης της Θεοτόκου σε ανάμνηση του σχετικού θαύματος.
Στις 21 Νοεμβρίου είναι η εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου, δηλαδή η ανάμνηση της εισόδου και αφιερώσεως της Παναγίας, τριετούς, στο Ναό των Ιεροσολύμων. Στις 26 Δεκεμβρίου πανηγυρίζεται η Σύναξη της Θεοτόκου, δηλαδή η συγκέντρωση των πιστών για την απόδοση τιμής στη Μητέρα του Σωτήρος. Ακολουθεί ο Ευαγγελισμός (25 Μαρτίου) που εορτάζουμε το χαρμόσυνο άγγελμα προς την Παναγία από το Γαβριήλ τον αρχάγγελο ότι θα γεννήσει το Λυτρωτή. Η 25 Μαρτίου συμπίπτει με την εαρινή ισημερία, δηλαδή το τέλος του χειμώνα και η αρχή της Άνοιξης, οπότε η ημέρα αρχίζει να είναι μεγαλύτερη από τη νύχτα. Όπως λοιπόν, η Άνοιξη είναι η εποχή που η φύση ξαναγεννιέται και επικρατεί το φως της ημέρας σε βάρος του σκότους της νύχτας, έτσι και με τον Ευαγγελισμό αρχίζει η πνευματική αναγέννηση του κόσμου και επικρατεί πλέον το φως της αλήθειας σε βάρος του σκότους της αμαρτίας, η χαρά σε βάρος της λύπης, η ζωή σε βάρος του θανάτου. Τέλος έχουμε της εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (15 Αυγούστου), που ονομάζεται και “Πάσχα του καλοκαιριού” γιατί προηγείται δεκαπενθήμερη νηστεία. Ο Αύγουστος θεωρείται ο μήνας της Παναγίας, αφού από τη μία όλο το δεκαπενθήμερο είναι αφιερωμένο σ’ Αυτήν και από την άλλη ο μήνας κλείνει με την εορτή της κατάθεσης της Τιμίας Ζώνης Της. Κατά την περίοδο της νηστείας του δεκαπενταύγουστου ψάλλονται στους ναούς οι περίφημοι Παρακλητικοί Κανόνες (Μέγας και Μικρός εναλλάξ) προς τη Θεοτόκο, με τους οποίους ζητείται το έλεος και η βοήθεια της Παναγίας, για να ξεπεράσει ο χριστιανός τις δοκιμασίες, τις δυσκολίες και τις θλίψεις της ζωής. Εκτός από αυτές τις εορτές, θα πρέπει να μνημονεύουμε ακόμη την εορτή της Κατάθεσης της Τιμίας Εσθήτος της Θεοτόκου (2 Ιουλίου) καθώς και την εορτή της Ζωοδόχου Πηγής την Παρασκευή της Διακαινησίμου. Τέλος, πρέπει να αναφερθούμε και στους Χαιρετισμούς, που είναι αφιερωμένοι στην Υπέρμαχο στρατηγό και ψάλλονται τις Παρασκευές της Μ. Σαρακοστής. Η ξεχωριστή θέση της Θεοτόκου στη λατρεία φαίνεται ακόμη: α) Από το γεγονός ότι η Εκκλησία έχει αφιερώσει προς τιμήν της μια μέρα της εβδομάδας, την Τετάρτη β) Από το ότι υπάρχουν ξεχωριστά τροπάρια, τα Θεοτοκία, που ψάλλονται με το εισαγωγικό “και νυν και αεί...” και συνοδεύουν τους Κανόνες, τα Δοξαστικά, τα εξαποστειλάρια και τα απολυτίκια γ) Από το γεγονός ότι στη Θ. Λειτουργία ο ιερέας μνημονεύει “εξαιρέτως της Παναγίας αχράντου...” και ψάλλεται ο περίφημος αγγελικός ύμνος ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ δ) Από το ότι στο τέλος κάθε αιτήσεως μνημονεύεται από τον ιερέα το όνομα της αειπαρθένου Μαρίας ε) Από το ότι η Θεοτόκος εικονογραφείται στην κόγχη του ιερού των ναών ως η “Πλατυτέρα των Ουρανών” και ζ) Από το γεγονός ότι στο τέμπλο των ναών η εικόνα της κατέχει τη θέση της δεξιά της Ωραίας Πύλης, ώστε να βρίσκεται “εκ δεξιών” του Χριστού και να πρεσβεύει για τους ανθρώπους.
Εξάλλου χιλιάδες είναι οι ναοί που χτίστηκαν και χτίζονται προς τιμήν Της, άπειρα τα προσκυνητάρια και τα αφιερώματα, ενώ δεν είναι τυχαίο ότι τα μεγαλύτερα προσκυνήματα είναι αυτά, της Παναγίας του Κύκκου, της Τροοδίτισσας, της Τήνου κ.α.
Αναρίθμητα είναι τα επίθετα με τα οποία Την κόσμησαν οι υμνωδοί της Εκκλησίας, οι οποίοι μέσα από αυτά άφησαν να ξεχυθεί ο θαυμασμός και η αγάπη προς την Παναγία, με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν μερικά από τα ωραιότερα ποιητικά έργα που γράφτηκαν ποτέ. Να αναφέρουμε μερικά από αυτά τα επίθετα της Παναγίας: Αειπάρθενος, άμωμος, αμόλυντος, άφθορος άχραντος, αγνή θεόνυμφος, πανάμωμος, απειρόγαμος, δένδρον αγλαόκαρπον, υπέρμαχος στρατηγός, νύμφη ανύμφευτος, όρος αλατόμητον, βάθος αμέτρητον, δένδρον ευσκιόφυλλον, έμψυχος τράπεζα, χρυσοπλοκώτατος πύργος, δωδεκάτειχος πόλις, ηλιοστάλακτος θρόνος, καθέρδα του Βασιλέως, κατά Ανατολάς πύλη, ρίζα του δένδρου της ζωής, ηδύπνοον κρίνον κ.α. Μεγάλη διάδοση έλαβαν και τα επίθετα της Παναγίας από τους ναούς ή τις εικόνες της (πολλές από τις οποίες είναι θαυματουργές): Κυκκώτισσα, Χρυσοπολίτισσα, Χρυσολυσιώτισσα, Γαλακτοτροφούσα, Αξιον Εστί, Θεόκτιστη, Θεοσκέπαστη, Εκατονταπυλιανή, Τριχερούσα, Ελεούσα, Μεγαλόχαρη, Πλατυτέρα, Γλυκοφιλούσα, Οδηγήτρια, Ευαγγελίστρια κ.α.
Η Παναγία και το ελληνικό έθνος.
Η τιμή προς τη Θεοτόκο υπήρξε και είναι πάντοτε από τα πιο ζωντανά αφιερώματα της ευσεβείας του ελληνικού έθνους. Ήδη από την περίοδο του Βυζαντίου γνωρίζουμε πολλές περιπτώσεις διάσωσης της Κωνσταντινούπολης από τη Θεοτόκο με θαυματουργικό τρόπο. Το 626 μ.Χ. η Πόλη, την οποία πολιορκούσαν οι Αβάροι, διασώθηκε από την Παναγία, την ώρα που ο αυτοκράτορας Ηράκλειος απουσίαζε σε εκστρατεία κατά των Περσών. Μάλιστα μετά τη λύση της πολιορκίας εψάλει ο Ακάθιστος ύμνος στο ναό της Θεοτόκου των Βλαχερνών ως δοξολογία και ευχαριστία για τη σωτηρία της Πόλης από την Υπέρμαχο Στρατηγό.
Στα δημοτικά τραγούδια η Παναγία κατέχει μία ξεχωριστή θέση.
Γνωστό είναι το “Μοιρολόι της Παναγίας” το οποίο παλιότερα έψαλλαν οι γυναίκες τη Μ. Παρασκευή στον Επιτάφιο). Σε πολλά μέρη υπάρχουν θαυματουργές εικόνες της Παναγίας γεμάτες από αφιερώματα των πιστών, ενώ χιλιάδες είναι και οι θρύλοι και οι ιστορίες που τα συνοδεύουν.
Ο πιστός στην Παναγία αναπέμπει την προσευχή του κι Αυτήν επικαλείται σε κάθε δύσκολη στιγμή, σ’ Αυτήν προσφεύγει, για να λάβει δύναμη και να βρει ελπίδα, αφού Αυτή είναι “η καταφυγή των ασθενούντων, η ελπίς των απηλπισμένων, η βοήθεια των πολεμουμένων, η ετοίμη αντίληψις των προς Αυτήν προστρεχόντων, των Χριστιανών το καταφύγιον”.
Η κεντρική θέση που κατέχει η Παναγία στη ζωή, τη διδασκαλία και πνευματικότητα της Εκκλησίας μας, αντανακλάται και στη δεσπόζουσα θέση που κατέχει στον ετήσιο εορτολογικό κύκλο και στη λατρεία γενικότερα. Είναι μάλιστα τοποθετημένες με τέτοιο τρόπο από την Εκκλησία, ώστε να σχετίζονται με τις γεωργικές εργασίες ή τις τροπές των εποχών.
Η Παναγία στη λατρεία της Εκκλησίας.
Το εκκλησιαστικό έτος αρχίζει με τη Γέννηση της Θεοτόκου (8 Σεπτεμβρίου), οπότε ξεκινούν και οι γεωργικές εργασίες της σποράς και του οργώματος. Τον Οκτώβριο (28) εορτάζουμε την εορτή της Αγίας Σκέπης της Θεοτόκου σε ανάμνηση του σχετικού θαύματος.
Στις 21 Νοεμβρίου είναι η εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου, δηλαδή η ανάμνηση της εισόδου και αφιερώσεως της Παναγίας, τριετούς, στο Ναό των Ιεροσολύμων. Στις 26 Δεκεμβρίου πανηγυρίζεται η Σύναξη της Θεοτόκου, δηλαδή η συγκέντρωση των πιστών για την απόδοση τιμής στη Μητέρα του Σωτήρος. Ακολουθεί ο Ευαγγελισμός (25 Μαρτίου) που εορτάζουμε το χαρμόσυνο άγγελμα προς την Παναγία από το Γαβριήλ τον αρχάγγελο ότι θα γεννήσει το Λυτρωτή. Η 25 Μαρτίου συμπίπτει με την εαρινή ισημερία, δηλαδή το τέλος του χειμώνα και η αρχή της Άνοιξης, οπότε η ημέρα αρχίζει να είναι μεγαλύτερη από τη νύχτα. Όπως λοιπόν, η Άνοιξη είναι η εποχή που η φύση ξαναγεννιέται και επικρατεί το φως της ημέρας σε βάρος του σκότους της νύχτας, έτσι και με τον Ευαγγελισμό αρχίζει η πνευματική αναγέννηση του κόσμου και επικρατεί πλέον το φως της αλήθειας σε βάρος του σκότους της αμαρτίας, η χαρά σε βάρος της λύπης, η ζωή σε βάρος του θανάτου. Τέλος έχουμε της εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (15 Αυγούστου), που ονομάζεται και “Πάσχα του καλοκαιριού” γιατί προηγείται δεκαπενθήμερη νηστεία. Ο Αύγουστος θεωρείται ο μήνας της Παναγίας, αφού από τη μία όλο το δεκαπενθήμερο είναι αφιερωμένο σ’ Αυτήν και από την άλλη ο μήνας κλείνει με την εορτή της κατάθεσης της Τιμίας Ζώνης Της. Κατά την περίοδο της νηστείας του δεκαπενταύγουστου ψάλλονται στους ναούς οι περίφημοι Παρακλητικοί Κανόνες (Μέγας και Μικρός εναλλάξ) προς τη Θεοτόκο, με τους οποίους ζητείται το έλεος και η βοήθεια της Παναγίας, για να ξεπεράσει ο χριστιανός τις δοκιμασίες, τις δυσκολίες και τις θλίψεις της ζωής. Εκτός από αυτές τις εορτές, θα πρέπει να μνημονεύουμε ακόμη την εορτή της Κατάθεσης της Τιμίας Εσθήτος της Θεοτόκου (2 Ιουλίου) καθώς και την εορτή της Ζωοδόχου Πηγής την Παρασκευή της Διακαινησίμου. Τέλος, πρέπει να αναφερθούμε και στους Χαιρετισμούς, που είναι αφιερωμένοι στην Υπέρμαχο στρατηγό και ψάλλονται τις Παρασκευές της Μ. Σαρακοστής. Η ξεχωριστή θέση της Θεοτόκου στη λατρεία φαίνεται ακόμη: α) Από το γεγονός ότι η Εκκλησία έχει αφιερώσει προς τιμήν της μια μέρα της εβδομάδας, την Τετάρτη β) Από το ότι υπάρχουν ξεχωριστά τροπάρια, τα Θεοτοκία, που ψάλλονται με το εισαγωγικό “και νυν και αεί...” και συνοδεύουν τους Κανόνες, τα Δοξαστικά, τα εξαποστειλάρια και τα απολυτίκια γ) Από το γεγονός ότι στη Θ. Λειτουργία ο ιερέας μνημονεύει “εξαιρέτως της Παναγίας αχράντου...” και ψάλλεται ο περίφημος αγγελικός ύμνος ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ δ) Από το ότι στο τέλος κάθε αιτήσεως μνημονεύεται από τον ιερέα το όνομα της αειπαρθένου Μαρίας ε) Από το ότι η Θεοτόκος εικονογραφείται στην κόγχη του ιερού των ναών ως η “Πλατυτέρα των Ουρανών” και ζ) Από το γεγονός ότι στο τέμπλο των ναών η εικόνα της κατέχει τη θέση της δεξιά της Ωραίας Πύλης, ώστε να βρίσκεται “εκ δεξιών” του Χριστού και να πρεσβεύει για τους ανθρώπους.
Εξάλλου χιλιάδες είναι οι ναοί που χτίστηκαν και χτίζονται προς τιμήν Της, άπειρα τα προσκυνητάρια και τα αφιερώματα, ενώ δεν είναι τυχαίο ότι τα μεγαλύτερα προσκυνήματα είναι αυτά, της Παναγίας του Κύκκου, της Τροοδίτισσας, της Τήνου κ.α.
Αναρίθμητα είναι τα επίθετα με τα οποία Την κόσμησαν οι υμνωδοί της Εκκλησίας, οι οποίοι μέσα από αυτά άφησαν να ξεχυθεί ο θαυμασμός και η αγάπη προς την Παναγία, με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν μερικά από τα ωραιότερα ποιητικά έργα που γράφτηκαν ποτέ. Να αναφέρουμε μερικά από αυτά τα επίθετα της Παναγίας: Αειπάρθενος, άμωμος, αμόλυντος, άφθορος άχραντος, αγνή θεόνυμφος, πανάμωμος, απειρόγαμος, δένδρον αγλαόκαρπον, υπέρμαχος στρατηγός, νύμφη ανύμφευτος, όρος αλατόμητον, βάθος αμέτρητον, δένδρον ευσκιόφυλλον, έμψυχος τράπεζα, χρυσοπλοκώτατος πύργος, δωδεκάτειχος πόλις, ηλιοστάλακτος θρόνος, καθέρδα του Βασιλέως, κατά Ανατολάς πύλη, ρίζα του δένδρου της ζωής, ηδύπνοον κρίνον κ.α. Μεγάλη διάδοση έλαβαν και τα επίθετα της Παναγίας από τους ναούς ή τις εικόνες της (πολλές από τις οποίες είναι θαυματουργές): Κυκκώτισσα, Χρυσοπολίτισσα, Χρυσολυσιώτισσα, Γαλακτοτροφούσα, Αξιον Εστί, Θεόκτιστη, Θεοσκέπαστη, Εκατονταπυλιανή, Τριχερούσα, Ελεούσα, Μεγαλόχαρη, Πλατυτέρα, Γλυκοφιλούσα, Οδηγήτρια, Ευαγγελίστρια κ.α.
Η Παναγία και το ελληνικό έθνος.
Η τιμή προς τη Θεοτόκο υπήρξε και είναι πάντοτε από τα πιο ζωντανά αφιερώματα της ευσεβείας του ελληνικού έθνους. Ήδη από την περίοδο του Βυζαντίου γνωρίζουμε πολλές περιπτώσεις διάσωσης της Κωνσταντινούπολης από τη Θεοτόκο με θαυματουργικό τρόπο. Το 626 μ.Χ. η Πόλη, την οποία πολιορκούσαν οι Αβάροι, διασώθηκε από την Παναγία, την ώρα που ο αυτοκράτορας Ηράκλειος απουσίαζε σε εκστρατεία κατά των Περσών. Μάλιστα μετά τη λύση της πολιορκίας εψάλει ο Ακάθιστος ύμνος στο ναό της Θεοτόκου των Βλαχερνών ως δοξολογία και ευχαριστία για τη σωτηρία της Πόλης από την Υπέρμαχο Στρατηγό.
Στα δημοτικά τραγούδια η Παναγία κατέχει μία ξεχωριστή θέση.
Γνωστό είναι το “Μοιρολόι της Παναγίας” το οποίο παλιότερα έψαλλαν οι γυναίκες τη Μ. Παρασκευή στον Επιτάφιο). Σε πολλά μέρη υπάρχουν θαυματουργές εικόνες της Παναγίας γεμάτες από αφιερώματα των πιστών, ενώ χιλιάδες είναι και οι θρύλοι και οι ιστορίες που τα συνοδεύουν.
Ο πιστός στην Παναγία αναπέμπει την προσευχή του κι Αυτήν επικαλείται σε κάθε δύσκολη στιγμή, σ’ Αυτήν προσφεύγει, για να λάβει δύναμη και να βρει ελπίδα, αφού Αυτή είναι “η καταφυγή των ασθενούντων, η ελπίς των απηλπισμένων, η βοήθεια των πολεμουμένων, η ετοίμη αντίληψις των προς Αυτήν προστρεχόντων, των Χριστιανών το καταφύγιον”.
Σχόλια