Φως ιλαρόν αγίας δόξης

Φως ιλαρόν αγίας δόξης

.

---

? Λέγεται και μαρτυρείται ότι το κορυφαίο σημείο του Εσπερινού, είναι ο ύμνος «Φως Ιλαρόν». Ψάλλεται συνήθως την ώρα που το φως της ημέρας χάνεται, λαμβάνοντας τα μοναδικά χρώματα του ηλιοβασιλέματος. Ο ύμνος αυτός δεν είναι μόνο για τέρψη της ακοής, αλλά είναι προς τέρψη και απόλαυση, ολόκληρης της ψυχής. Καθόλου τυχαίο δεν είναι και το γεγονός ότι από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια και μέχρι σήμερα, ο ύμνος «Φως Ιλαρόν» ψάλλεται αναλλοίωτος και ανελλιπώς.

? Ο Θεός, ο ακατάληπτος και υπέρλογος, ορίζεται συχνά πυκνά ως το φως, ως ο ήλιος, που δίνει ζωή σε όλη την πλάση. Η έννοια της τριαδικής μονάδας, που χαρακτηρίζει το Θεό, πηγάζει και από τη μορφή του ήλιου. Απρόσιτος ο ήλιος, όπως ο Θεός Πατέρας, αόρατες οι ακτίνες, όπως ο Χριστός, αλλά ευεργετικές οι συνέπειες του, όπως δωρεές του Αγίου Πνεύματος. Ο Θεός είναι πέραν της λογικής και αλίμονο αν μπορούσε να χωρέσει η έννοια του, στο πεπερασμένο μυαλό μας. Ο άνθρωπος στο πλαίσιο της αδυναμίας του και της προσπάθειας του να ορίσει αυτό που ένιωθε έδωσε κατηγορήματα στο Θεό, στον υπερθετικό βαθμό. Πολυέλαιος, παντοδύναμος, πολυεύσπλαχνος κλπ.
? Φανέρωση της αγίας Τριάδας, είχαμε και στη βάπτιση του Χριστού, όταν ο Θεός Πατέρας παρουσιάστηκε με τη φωνή, το άγιο Πνεύμα εμφανίστηκε με τη μορφή Περιστεριού και ο Χριστός σωματικός παρίστατο. «Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε, η τής Τριάδος εφανερώθη προσκύνησις, τού γάρ Γεννήτορος η φωνή προσεμαρτύρει σοι, αγαπητόν σε Υιόν ονομάζουσα, καί τό Πνεύμα εν είδει περιστεράς, εβεβαίου τού λόγου τό ασφαλές...» Ο άνθρωπος ως ον κατ΄ εικόνα του Θεού, περιέχει τριαδικά στοιχεία. Η ομιλία αποτελεί το χαρακτηριστικότερο σημείο. Για να σχηματιστεί ο λόγος - παραπέμπει στο Θείο Λογο - απαιτείται συνεργασία του μυαλού, του αέρα και των φωνητικών χορδών.
? Όλοι οι άνθρωποι μετέχοντας στο μυστήριο του κόσμου και αντιλαμβανόμενοι το μεγαλείο του Θεού, στέκονται με δέος μπροστά στο φως και τον ήλιο. Στην ακολουθία του Μεγάλου Αγιασμού κατά την ημέρα των Θεοφανίων, ο παπάς προσεύχεται και λέει: «Σήμερον ο άδυτος Ήλιος ανέτειλε, καί ο κόσμος τώ φωτί Κυρίου καταυγάζεται. Σήμερον η Σελήνη λαμπραίς ταίς ακτίσι τώ κόσμω συνεκλαμπρύνεται. Σήμερον οι φωτοειδείς αστέρες τή φαιδρότητι τής λάμψεως τήν οικουμένην καλλωπίζουσι. Σήμερον ο Παράδεισος ηνέωκται τοίς ανθρώποις, καί ο τής Δικαιοσύνης Ήλιος καταυγάζει ημίν.»

? Πολλές θρησκείες θεοποίησαν τον ήλιο και στο μυστήριο του, προέβαιναν ακόμη και σε ανθρωποθυσίες. Το φως αποτέλεσε σημείο αναφοράς σε πολλά αρχιτεκτονικά ή άλλα κατασκευάσματα των ανθρώπων. Η μαγεία της Ακρόπολης και του Παρθενώνα φανερώνεται κυρίως σε σχέση με το φως. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι οι πολυμήχανοι Γερμανοί έφτιαξαν στη "μουντή" χώρα τους ένα αντίγραφο του Παρθενώνα. Ωστόσο το αποτέλεσμα, όπως και οι ίδιοι ομολογούν, "μηδέν". Στην Κύπρο, σχεδόν όλα τα παλιά σπίτια ήταν προσανατολισμένα με βάση το φως, ενώ κατά κανόνα και τα παράθυρα τοποθετούνταν σε ανάλογο σημείο και σε ανάλογο μέγεθος για να απολαμβάνουν οι άνθρωποι την μοναδική ομορφιά του φωτός.
? Οι σοφοί του κόσμου, μίλησαν για το φως, με ποιήματα αλλά και περισπούδαστα κείμενα. Ο «σκοτεινός φιλόσοφος» κατά τους δυτικούς, ο Ηράκλειτος μίλησε για φως και μάλιστα για το "πυρ αείζωον". Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Γεώργιος Παπανδρέου, χαρακτήριζαν το φως ως τη "Σφραγίδα της δωρεάς". Τον ήλιο, την φλόγα και το φως τα κατέστησαν σύμβολα πολλά κόμματα και ομάδες. Ο μεγάλος Κρητικός Νίκος Καζαντζάκης αρχίζει και τελειώνει την Οδύσσειά του, αυτό το πελώριο ποίημα, με το "Ήλιε, μεγάλε ανατολίτη μου, χρυσό σκουφί του νού μου" και τελειώνει με το "Ήλιε, μεγάλε ανατολίτη μου, τα μάτια σου βουρκώσαν". Αλλά και σύγχρονα τραγούδια υμνούν τον φως, όπως η Κωνσταντίνα που διαλαλεί μια "Μία Ελλάδα φως".

? Στο χώρος της Θεολογίας, και της Ορθόδοξης γραμματείας το φως ήταν και είναι πρωταρχικό στοιχείο. Ο Μέγας Βασίλειος, γράφει στον Περί Ευχαριστίας λόγο του ότι "Η προσευχή των ασκητών, που ανοίγει την πόρτα της θέας του Θεού και επομένως της θεογνωσίας, είναι "νοερά" και όχι "συναισθηματική". Ο Αγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, παρακαλούσε το Θεό, να του φωτίσει το σκότος, να του ανοίξει τα μάτια της ψυχής. Κατ' εξοχήν εμπειρική πράξη γνώσης του Θεού αποτελεί η Θεία Λειτουργία και η κοινωνία των Αχράντων Μυστηρίων και οι πιστοί αναφωνούν ομαδικώς, - κατά την παράδοσιν - στο τέλος του μυστηρίου ότι "Είδομεν το Φως το Αληθινόν". Είδομεν με την αρχαιοελληνική έννοια που σημαίνει γνωρίζω εμπειρικά και απλώς την αίσθηση του ματιού που περιγράφεται με το ρήμα "ορώ". Κατά τον ιερό Αυγουστίνο «η τέλεια πνευματική γνώση των αιώνιων και αναλοίωτων αληθειών είναι δυνατή με τον ιδιαίτερο φωτισμό από ένα θείο πνευματικό φως".