Λόγια έρωτα στον ανέραστο κόσμο

Ο ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΕΠΑΜΕΙΝΩΝΔΑΣ ΜΙΛΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΒΙΟΥΣ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΣΤΟΝ «Π» Λόγια έρωτα στον ανέραστο κόσμο . ________________________________________ Μες τους βίους των αγίων είναι κι ο δικός μας βίος, λέει το λαϊκό άσμα και πραγματικά μέσα από το νέο βιβλίο του Χαράλαμπου Επαμεινώνδα «Για την Αγάπη του Χριστού», ο κάθε αναγνώστης βρίσκει στίγματα αλήθειας του δικού του βίου. Βρίσκει στίγματα έρωτα, για να μπολιάσει και το δικό του βίο. Σκοπός της ζωής δεν είναι το έρπειν, όπως λέει ο Χαράλαμπος Επαμεινώνδας. Ο Άγιος που δε διεκδικεί για τον εαυτό του τίποτε, είναι ευτυχής. Αντίθετα, αυτός που νομίζει ότι είναι κάτι, υποφέρει, κουβαλά φορτίο. Οι σύγχρονοι άνθρωποι υποφέρουμε γιατί όλοι θέλουμε να γίνουμε κάτι, κάτι σπουδαίο, super idol, "εγενόμην αυτείδωλον". Η αγιότητα δεν είναι μόνο για τους μοναχούς, δεν είναι μόνο για τους παπάδες, δεν είναι για τους λίγους. Είναι και για τους μάγειρους και για τους γιατρούς, για τους ποιητές, για τους κηπουρούς, είναι για τους παρεξηγημένους ηθοποιούς, είναι για τους νούσιμους, είναι για τους τρελούς, είναι τελικά για όλους. Η παράδοση λέει ότι η ανάγνωση των συναξαριών, δηλαδή η ανάγνωση των βίων των αγίων ήταν μια δημοφιλής και πολύ αγαπητή ενασχόληση. Σήμερα που ηττάται η μονοκρατορία της μοναξιασμένης τηλεόρασης και ο άνθρωπος ψάχνει τον άλλο άνθρωπο, το βιβλίο του Χαράλαμπου Επαμεινώνδα, βάζει ένα λιθαράκι στον αγώνα για επανεύρεση του έρωτα και της αγιότητας στη ζωή. Οι βίοι των άγνωστων, εν πολλοίς αγίων, είναι γραμμένοι σε απλή γλώσσα, απαλλαγμένοι από πολλές υπερβολές και μύθους. Το βιβλίο συμπληρώνεται από μια μεγάλη σειρά αγιογραφιών, οι οποίες συμπληρώνουν ή καλύτερα αναδεικνύουν το κείμενο. Τέλος, θα τολμήσω να σημειώσω ότι αν η ανάγνωση δεν είναι ατομική, τότε οι αναγνώστες και οι ακροατές θα μπορέσουν να νιώσουν κάτι από την παραδοσιακή μυσταγωγία των συναξαριών. Εξάλλου, όπως λέει και το λαϊκό άσμα: Μες στους βίους των αγίων κάτι υπάρχει που μας κρύβουν κι είναι σαν παλιό τοπίο στη βροχή... Η συνέντευξη που ακολουθεί είναι ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα. ? Πρώτη εκδοτική προσπάθεια όχι με παραμύθια αλλά με βίους Αγίων. Γιατί; ? Δεν είναι άσχετο το ένα με το άλλο. Τα παραμύθια μιλούν για την αλήθεια ενώ οι βίοι των Αγίων είναι αληθινά παραμύθια. Κι αν μαθητεύσει κανείς στα ελληνικά παραμύθια, μπορεί να νιώσει καλύτερα τους βίους και τους λόγους των Αγίων. ? Μήπως εξαντλήθηκε το κεφάλαιο "παραμύθια" και αναζητάτε νέους τομείς; ? Ειδικά το κεφάλαιο αυτό είναι ανεξάντλητο όπως και η ψυχή του ανθρώπου. Εξάλλου, όσο μελετώ και εκδίδω παλιά παραμύθια, τόσο μου 'ρχονται εμπνεύσεις και γράφω καινούρια δικά μου. Τα παραμύθια μιλούν για τις αλήθειες της ζωής και το θαύμα της ζωής είναι απέραντο και ανεξάντλητο. Απλώς βρίσκω μια σχέση ανάμεσα στο παραμύθι και τη βιογραφία. Σα λογοτεχνικά είδη, τα προτιμώ γιατί έχουν αμεσότητα, λακωνικότητα, συνοπτικότητα, ποιητικότητα και δύναμη. Επίσης, βρίσκω πως είναι καλό να σπουδάζει κανείς διάφορα, αποφεύγει την πλήξη και την επανάληψη. Ο συγγραφέας και γενικά ο δημιουργός, πρώτα σπουδάζει το αντικείμενό του και ύστερα το δίνει προς τα έξω. ? Επέλεξες Αγίους οι οποίοι δεν είναι τόσο γνωστοί. Ωστόσο και μόνο τα ονόματά τους σε προκαλούν. Πώς αυτή η επιλογή; ? Αρχικά η επιλογή ξεκίνησε από τη συμπάθειά μου προς κάποιους άγνωστους Αγίους. Ύστερα προχώρησε μάλλον τυχαία. Στην πορεία κάποιος εξ Αθηνών εκδότης μου ζήτησε να δει τη δουλειά μου και μου πρότεινε να συνεργαστούμε. Ήθελε όμως να εκδώσει ένα- ένα όλους τους μήνες, έτσι άρχισα να μελετώ τους Αγίους του Σεπτέμβρη, για ν' αρχίσω απ' αυτόν. Ο εκδότης όμως ήθελε βυζαντινή τέχνη στην εικονογράφηση αλλ' όχι πολύ βυζαντινή. Ήθελε κείμενα με πιστότητα κι όχι πολλή πιστότητα. Έτσι, αυτός βρήκε άλλους συνεργάτες κι εξέδωσε το Συναξαριστή του κι εγώ μερικούς Αγίους του Σεπτέμβρη τους έβαλα στο δικό μου βιβλίο. Ύστερα έβαλα και δυο-τρεις που μου πρότειναν οι εκδότες μου κι έγινε, πιστεύω, μια καλή συλλογή. Πιστεύω πως όλοι οι Άγιοι του βιβλίου έχουν κάτι να πουν με το βίο τους στην εποχή μας, που έχουμε την τάση να είμαστε όλοι όμοιοι και αποθαρρύνονται οι ιδιαιτερότητες. Κάτι, βέβαια, που είναι ενάντια και στη φύση του ανθρώπου. Ο κάθε Άγιος με το δικό του τρόπο, που είναι τόσο πολύ διαφορετικός του ενός από του άλλου, διδάσκει το ίδιο πράγμα. Ο κάθε σπόρος που πέφτει στο χώμα της Εκκλησίας, αν δεν είναι καβουρδισμένος, βλαστάνει άλλο δέντρο, φυτό, λουλούδι... Κι αυτό φυτρώνει, αυξάνει, ανθεί, καρποφορεί διάφορο άνθος και καρπό. Το θέμα είναι να βλαστήσεις, ν' ανθίσεις και να καρποφορήσεις. Αλλ' ας είναι και να βλαστήσεις μόνο. Κι αυτό, φαίνεται να είναι μέγα κατόρθωμα στη σύγχρονη Εκκλησία. Λοιπόν, αυτό μας το δείχνουν οι Άγιοι πρακτικά, χωρίς κηρύγματα. Αν εντρυφήσουμε, θα δούμε πώς βλαστάνει κανείς και πώς μένει ζωντανός. Για παράδειγμα, στο εν λόγω βιβλίο, γνωρίζει ο αναγνώστης το μοναχό που αφιερώνεται πλήρως στο Θεό κι ανθίζει και μοσχοβολά η ζωή του, τον ηθοποιό-χορευτή, που με μια πράξη ανθρωπιάς ανεβαίνει στο επίπεδο του ασκητή. Τον παλιάτσο που ενορά την αλήθεια διαμιάς και ομολογεί, τον τσιγκούνη που μαλακώνει η καρδιά του -κι ύστερα με ρωτάς: τι σχέση έχουν οι βίοι με τα παραμύθια; Τον άγιο ιερέα, τον μάρτυρα, το μάγειρα, το γιατρό, το συγγραφέα, τον ποιητή, το μοναχικό και τον κοσμοπολίτη, τον κηπουρό και το λόγιο, τον άντρα και τη γυναίκα, ακόμα, τον νούσιμο και τον τρελό Άγιο. ? Οι Κύπριοι Άγιοι, πλην του Αγίου Νεοφύτου απουσιάζουν. Γιατί αυτή η επιλογή; ? Θα μπορούσαμε να ιστορήσουμε ένα μεγάλο βιβλίο για τους Κυπρίους Αγίους εξίσου ενδιαφέρον μ' αυτό. Πάντως δεν τους απέφυγα σκόπιμα. Ο Άγιος Νεόφυτος είναι γείτονάς μου, γι' αυτό δεν τον ξεχνώ. Εξάλλου, σ' ένα σύνολο δεκατεσσάρων Αγίων ένας Κύπριος είναι αρκετός. ? Αγιογράφησες κάποιους Αγίους που δεν είναι γνωστοί. Υπήρχαν πρότυπα; Πώς έγινε η εικονογράφηση; ? Για μερικούς Αγίους δεν είχα πρότυπο, όπως ο Γελάσιος, η Γολινδούχ, ο Θεόδουλος, η Ερμιόνη, ο Χρήστος και η Κασσιανή. Σ' αυτές τις περιπτώσεις η εικονογράφηση γίνεται βάσει του βίου, της ιδιότητας, της ηλικίας του Αγίου και της περιγραφής που μπορεί να έχουν τα παλαιά κείμενα. Αυτό έκαναν και οι παλαιοί ιερογράφοι και ο Φώτης Κόντογλου. Εξάλλου, δεν ζωγραφίζουμε πορτραίτα αλλά μια ιερή μορφή με σκοπό να φέρουμε κοντά μας το εικονιζόμενο πρόσωπο, εφόσον και διά της όρασης διδασκόμαστε. Δεν έχουν, λοιπόν, σημασία τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των προσώπων. Βέβαια, αν τα γνωρίζουμε θα βασιστούμε σ' αυτά, αν όμως όχι τι να κάνουμε; ? Είπες ότι η εικονογράφηση διδάσκει. Πώς; ? Η εικόνα, νομίζω, διδάσκει πιο πολύ από τα λόγια. Άδικα έκανε τόσους και τέτοιους αγώνες η Εκκλησία για τις εικόνες; Η εικόνα μεταδίδεται, εισέρχεται μέσα μας και δημιουργεί το ανάλογο ήθος. Διερωτώμαι τι ήθος θα έχουν οι χριστιανοί σήμερα και αύριο με τόσο πλήθος τυποποιημένων εικόνων... Μια τεράστια βιομηχανία παραγωγής εικόνων χωρίς περίσκεψη, χωρίς αιδώ, χωρίς τέχνη και το κυριότερο, χωρίς πνοή. Εύχομαι να μην είναι τόσης σημασίας η επίδραση της εικόνας όσο νομίζω εγώ. ? Όταν ζωγραφίζεις εικόνες αντιγράφεις ή δημιουργείς; ? Και τα δύο. Αντιγράφω και δημιουργώ. Νομίζω πως όσο πιο πιστά αντιγράφεις, τότε δημιουργείς. Δημιουργείς με την υπακοή και τη σπουδή στο σπουδαίο παρελθόν. Κι όσο πιο ελεύθερα δημιουργείς, τότε αντιγράφεις. Αντιγράφεις με την έμπνευσή σου το ήδη υπάρχον κάλλος. Ο δημιουργός πρέπει να είναι αληθινός και τρωτός και ν' αφήνεται να πάλλεται, να δονείται από τη λεπτή αύρα της ωραιότητας, της ιερότητας και της τέχνης, που είναι αποκατάσταση της τάξης, αναμόρφωση του αρχαίου κάλλους, επιστροφή στην παιδικότητα με σοφία. Αυτό δεν έκαναν και οι Άγιοι; Νομίζω πως όλα τ' αληθινά και γνήσια έχουν μια κοινή συνισταμένη. Τώρα, για να χαμηλώσουμε τον αμανέ, προσωπικά δεν είμαι ευχαριστημένος με τη δουλειά μου, με την εικονογράφηση, δηλαδή. Σπουδάζω την εικονογραφία εδώ και πάρα πολλά χρόνια και νομίζω πως τώρα μόλις άρχισα να διακρίνω, να μαθαίνω κάτι. Είμαι χαρούμενος που ανακαλύπτω και σπουδάζω ακόμα. Θεωρώ τις εικόνες μου σαν μια σπουδή στην παράδοση και τη ζωή. Όσο ζωγραφίζω μια καινούρια εικόνα, ξεχνιέμαι. Όταν την τελειώσω, την ξεχνώ. ? Η έκδοση του παρόντος βιβλίου έγινε σε συνεργασία με το Ορθόδοξο Πνευματικό Κέντρο Λεμεσού "Άγιος Φανούριος". Πώς προέκυψε; ? Το Ορθόδοξο αυτό Πνευματικό Κέντρο είναι γνωστό πως διαθέτει Νηπιαγωγείο και Δημοτικό Σχολείο. Με κάλεσαν, λοιπόν, να παρουσιάσω τα βιβλία μου στα παιδιά και στους γονείς. Αγάπησαν τα βιβλία μου και τ' αγκάλιασαν. Όταν, λοιπόν, είπα στον πατέρα Επιφάνιο, που είναι ο πνευματικός προϊστάμενος του Κέντρου, ότι έχω αυτό το βιβλίο προς έκδοση, έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον, καθότι τυγχάνει άνθρωπος λόγιος και φιλόμουσος. Έγραψε, μάλιστα, ένα θαυμάσιο πρόλογο, που ήρθε σαν κορωνίδα στη δική μου εργασία. Η περαιτέρω φιλοκαλική φιλοδοξία και πολυτελής επιμέλεια της έκδοσης έφερε ένα αποτέλεσμα που με εξέπληξε. Είναι το καλύτερό μου βιβλίο από κάθε άποψη και χαίρομαι για τη συνεργασία αυτή. ? Τι θα μπορούσε να προσφέρει στον σύγχρονο κόσμο η ανάγνωση των βίων των Αγίων, ιδίως όταν οι Άγιοι έρχονται από άλλες εποχές και τόπους; ? Οι Άγιοι είναι αυτοί που ξέχασαν τον εαυτό τους μέσα στον έρωτά τους. Άρα, κάτι έχουν να πουν σ' έναν ανέραστο κόσμο που το κύριο πρόβλημά του είναι που δε μπορεί να ξεχάσει τον εαυτό του. Η λησμοσύνη του εγώ είναι λύτρωση, που ο σύγχρονος άνθρωπος αγνοεί κι αποζητά. Το εγώ είναι κατασκεύασμα του εγκεφάλου, στην πραγματικότητα δεν υπάρχει. Γι' αυτό κι εξαφανίζεται όταν ο άνθρωπος σκέφτεται και δίνεται με την καρδιά του, δηλαδή όταν αγαπά. Η αγάπη είναι έξοδος από την τυραννία του εαυτού, άλμα στο κενό με μόνη συντροφιά την πίστη μόνο στο κενό, δηλαδή το Θεό. Σκοπός της ζωής δεν είναι το έρπειν. Έπειτα ο Άγιος, νομίζω, είναι ο έσχατος των ανθρώπων, που δε διεκδικεί για τον εαυτό του τίποτε, ο ανύπαρκτος και γι' αυτό μακάριος, δηλαδή ευτυχής. Αντίθετα, αυτός που νομίζει ότι είναι κάτι, υποφέρει, κουβαλά φορτίο. Οι σύγχρονοι άνθρωποι υποφέρουμε, γιατί όλοι θέλουμε να γίνουμε κάτι, κάτι σπουδαίο, super idol, "εγενόμην αυτείδωλον". Λοιπόν; Μας βοηθούν αυτοί που μας ανεβάζουν κατά φαντασία ή αυτοί που μας κατεβάζουν στην πραγματικότητα; Οι Άγιοι βρίσκονται κάτω, χαμηλά, είναι "των πεπτοκώτων αι βάσεις". Όσο χαμηλά και να 'σαι, δεν αισθάνεσαι άσχημα κοντά τους. Γι' αυτό αναπαύουν και ξεκουράζουν τον ξεπεσμένο και τον αποτυχημένο. Δεν του κάνουν κηρύγματα, δεν τον κρίνουν, δεν τον υποτιμούν, τον έχουν πιο ψηλά τους. Τον σέβονται και τον εκτιμούν. Τον ευεργετούν εξωλεκτικά, με τη μορφή τους, με τη βιωτή τους, με την παρουσία τους, με μια ευλογία που δεν είναι δική τους, γι' αυτό είναι απεριόριστη. Ο κόσμος αν χρειάζεται κάτι, αυτό είναι μια ευλογία, μια δωρεά, ένα ευαγγέλιο. Νομίζω πως, κυρίως οι Άγιοι έχουν σχέση μ' αυτά τα πράγματα. ? Στο βιβλίο σας ο όσιος Δαβίδ είναι καθήμενος σε ανθισμένη αμυγδαλιά. Γιατί; ? Ο όσιος Δαβίδ έζησε τρία χρόνια πάνω σε μια αμυγδαλιά, χειμώνες- καλοκαίρια. Άρα ήταν εκεί κι όταν η αμυγδαλιά ήταν ανθισμένη. Είναι μια όμορφη εικόνα, ένας κατάλευκος παππούλης πάνω στην αμυγδαλιά, ανάμεσα στους κατάλευκους ανθούς. Ο κόσμος του Αγίου δεν είναι μόνο ο ασκητικός τον οποίο τόνιζαν σε άλλες εποχές, είναι κι ο κόσμος της ομορφιάς και της χαράς, που πρέπει να τονίσουμε σήμερα. ? Είναι η Εκκλησία ο χώρος που μπορεί ν' ανθίσει κανείς; ? Και ν' ανθίσει και να καρποφορήσει. Η ύπαρξη τόσων Αγίων είναι θαρρώ απόδειξη, πως και τα κούτσουρα μπορούν ν' ανθίσουν μέσα στην Εκκλησία. Βέβαια η Εκκλησία είναι και ανθρώπινος οργανισμός. Γι' αυτό συμβαίνει να μπεις εκεί ολάνθιστος και να καταντήσεις άκαρπος συκή ή να έχεις λίγη ικμάδα και να τη χάσεις τελείως. Ο Άγιος Εφραίμ είπε: "ολόκληρη η Εκκλησία είναι Εκκλησία απολυμένων, ολόκληρη η Εκκλησία είναι Εκκλησία μετανοούντων". Αν ο εκκλησιαστικός άνθρωπος βλέπει ότι αυτός είναι το απολωλός πρόβατο, ο χαμένος, τότε μέσα στην απώλειά του, μέσα στο κενό του αρχίζει ν' ανθίζει κάτι. Κι αυτός ο ανθός δεν είναι δικός του. Αυτή είναι η ομορφιά του. Αλλιώς γίνεται λαπάς αχώνευτος. ? Ποιες θα είναι οι επόμενες συγγραφικές προσπάθειες; ? Έχω υπό έκδοση τρία βιβλία με διηγήματα, το βίο του Αισώπου, το βίο του Αγίου Νικολάου και τρία παραμύθια. Τώρα εργάζομαι πάνω σε άλλα δύο-τρία παραμύθια. Δεν ξέρω ποιο απ' αυτά θα πάρει σειρά για έκδοση. Προς το παρόν, Χριστός Ανέστη! @@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@ Μυσταγωγώντας τη θέωση Αρχιμανδρίτης Επιφάνιος (Ευθυβούλου) Ο φίλτατός μου, και εν Χριστώ καί Πνεύματι συγγενής μου Χαραλάμπης Επαμεινώνδας, Θεολόγος, Αγιογράφος, Ζωγράφος και Συγγραφέας, μεταποιεί τα ιερά βιώματα του και τον ένθεον ερωτά του σε γλώσσα πού απαυγάζει τον δοξολογικό παφλασμό της πιαίνουσας και πεπλατυσμένης καρδίας του. Γλώσσα απλή, λειτουργική, συναξάρικη. Ο δε παραδοσιακός και βυζαντινός διάκοσμος των βιβλίων του είναι έμπλεος λειτουργικής και φιλοκαλικής αίσθησης. «Ο Ουρανός ένδον!...»" Δημιουργεί μ' αμεσότητα κλίμα πνευματικό που εκκλησιάζει, μεταρσιώνει, εμπνέει, μυσταγωγεί τη θέωση. Προσεγμένη επιλογή «αντιπροσωπευτικών» και σπάνιων βίων Αγίων, για να μας τους προσφέρει ως ηδύπνοην πνευματικήν ανθοδέσμην και ως γλυκύτατη διδαχή, στον πεινώντα καί διψώντα λαόν του Θεού και ιδίως ως φωτεινούς οδοδείχτες στους επικίνδυνα αποπροσανατολισμένους νέους μας για να μην πέφτουν σε κακοτοπιές και βαλτονέρια. Παρέχοντας έτσι υποδείγματα θεαρέστου και αγίας ζωής, ίνα δυνηθεί και στομώσει την ησθενημένη θέληση μας, αγιάσει την καρδιάν μας και φωτίσει τον εσκοτισμένο νου μας. Κοντολογίς, είναι ένα εντρύφημα, που η ατμόσφαιρα του είναι, από το εξώφυλλο μέχρι το τέλος, μυρωμένη από βασιλικό και αγιόκλημα, «ραντίζουσα τους κεκοινωνημένους αγίους!...» Είναι η αρτίωση χώρου και χρόνου. Γίνεται η πύρινη προσευχή ταπεινού ικέτου προς ιέρωση και ουράνωση, «ίνα δω χάριν τοις ακούουσιν». Το Ορθόδοξο Πνευματικό Κέντρο Λεμεσού προβαίνοντας στην έκδοση, πιστεύει ακράδαντα ότι συμβάλλει στην επέκταση της ζώσας Παράδοσης των διαχρονικά συγγραψάντων και ιστορησάντων συναξάρια, αγιολόγια ή βίους Αγίων. Μαζί βάζουμε λάδι στη λυχνία που διαγράφει, φεγγοβολεί την κοινή πορεία μας «επιτελούντες αγιωσύνην εν φόβω Θεού». Πλην όμως, χρειαζόμαστε όλοι προπόνηση, άσκηση, ο καθένας εφ' ω ετάχθη,«συν πάσι τοις Αγίοις» ίνα με την Χάρη του Παναγίου τελεταρχικού Πνεύματος καταξιωθούμε ν' αρμονίζουμε και χερουβικοποιούμεν τον Θρόνο του Μεγάλου, του εν Τριάδι και εν Αγίοις θαυμαστού Θεού ημών. (Απόσπασμα από τον πρόλογο)