ΘΕΟΦΑΝΕΙΑ Η ΦΑΝΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΑΣ

ΘΕΟΦΑΝΕΙΑ Η ΦΑΝΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΑΣ

 

 

ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΠΑΡΗ

 

 

Η Εκκλησία μας γιορτάζει σήμερα τη Βάπτιση του Χριστού από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο στον Ιορδάνη ποταμό.

Η σημερινή εορτή ονομάζεται και Θεοφάνεια αφού φανερώθηκε η Αγία Τριάδα.

·       Ο Υιός, δηλαδή ο Χριστός βαπτίζεται στον Ιορδάνη.

·       Ο πατήρ, φανερώνεται με τη φωνή που ακούεται ότι «ούτος εστίν ο υιός μου ο αγαπητός ενώ ευδόκησα»,

·       και το Άγιο Πνεύμα το οποίο φανερώνεται «ωσεί περιστερά».

 

Την ημέρα αυτή έχουμε την επίσημη ομολογία ότι ο Χριστός είναι ο υιός και Λόγος του Θεού, ο οποίος ενανθρώπησε για την σωτηρία και την απαλλαγή του ανθρώπινου γένους από την αμαρτία, τον διάβολο και τον θάνατο.

 

Ο Χριστός είναι το φως του κόσμου ο οποίος ήρθε στη γη για να διώξει το σκοτάδι, γι’ αυτό και ονομάζεται εορτή των Φώτων ή Επιφανίων.

 

Στην αρχαία Εκκλησία η γιορτή των Χριστουγέννων και η γιορτή των Θεοφανίων γιορταζόταν την ίδια ημέρα δηλαδή στις 6 Ιανουαρίου.

 

Αργότερα κατά τον τέταρτο αιώνα χωρίστηκαν τα Χριστούγεννα και μεταφέρθηκαν στις 25 Δεκεμβρίου ως αντιπαραβολή, της ημέρας που οι ειδωλολάτρες γιόρταζαν τον θεό Ήλιο. Έτσι οι Χριστιανοί γιορτάζουν τον Ήλιο της Δικαιοσύνης, τον Χριστό.

 

Κύριο και σπουδαίο ρόλο στην Βάπτιση του Χριστού διαδραμάτισε ο Τίμιος Πρόδρομος εξού και καλείται Ιωάννης ο Βαπτιστής.

 

Για το λόγο αυτό ονομάζεται και προφήτης. Μάλιστα είναι ο τελευταίος των Προφητών της Παλαιάς Διαθήκης και ο πρώτος των προφητών της Καινής Διαθήκης.

 

Ζούσε αγγελικά αφού από τριών ετών κατέφυγε στην έρημο. Ο Πρόδρομος ήταν συγγενής του Χριστού, δεδομένου ότι η Παναγία ήταν συγγενής με την μητέρα του Προδρόμου, την Ελισάβετ.

 

Ο Χριστός δεν είχε κανένα απολύτως λόγο να βαπτιστεί, γιατί ήταν αναμάρτητος.

 

Ωστόσο ο Χριστός βαπτίζεται για να δείξει στους ανθρώπους τον τελειότερο τύπο του βαπτίσματος. Δηλαδή τέλειο βάπτισμα με ύδωρ-νερό και Πνεύμα Άγιο.

 

Ο Ευαγγελιστής Μάρκος γράφει ότι ο Χριστός βγήκε «ευθύς» από το νερό του Ιορδάνη ποταμού, αφού δεν είχε να ομολογήσει αμαρτίες, όπως οι άλλοι βαπτιζόμενοι.

 

Ο Χριστός με την βάπτισή του, αναπλάθει και αναγεννά το ανθρώπινο γένος και ο Θεός ως στοργικός πατέρας, γεμίζει το παιδί του (τον άνθρωπο) με δώρα, χαρίσματα πνευματικά και με εφόδια, με τα οποία να μπορεί να επιτελέσει - ο άνθρωπος- την σωτηρία του.

 

Ωστόσο εναπόκειται στον κάθε άνθρωπο να αξιοποιήσει τα χαρίσματα του βαπτίσματος και να αποδείξει αν θέλει να είναι με το Χριστό ή χωρίς αυτό. Είναι και θέμα ελευθερίας και ελεύθερης επιλογής του ανθρώπου.

 

Πέραν από το θέμα της σωτηρίας του ανθρώπου, ο Χριστός με την βάπτισή του στον Ιορδάνη ποταμό, αγίασε και τα νερά και την κτίση ολόκληρη. Γι’ αυτό και την ημέρα των φώτων τελούμε την ακολουθία του αγιασμού των υδάτων.

 

 

ΩΣ ΗΛΙΟΣ Ο ΤΡΙΑΔΙΚΟΣ ΘΕΟΣ

 

 

Ο Τριαδικός Θεός περιγράφεται από τους Πατέρες της Εκκλησίας, ως ήλιος, σε μια προσπάθεια να περιγραφεί, αλλά όχι να κατανοηθεί από τους ανθρώπους. Αλίμονο αν ο θεός μπορούσε να χωρέσει στο ανθρώπινο μυαλό.

 

Έτσι το σώμα του ήλιου, παρομοιάζεται με τον Θεό Πατέρα, ο οποίος είναι ακατάληπτος, οι ακτίνες με τον Υιό του Θεού, το Χριστό, ο οποίος φθάνει στην γη, και το Άγιο Πνεύμα, με την ζωοποιό δύναμη του ήλιου, η οποία διατηρεί στη ζωή όλους τους ανθρώπους και όλη τη φύση. Όπως καμιά ενέργεια του ήλιου δεν μπορεί να αντικριστεί χωριστά, έτσι και ο τριαδικός Θεός, είναι ένας με τρις υποστάσεις.

 

Κατ΄ αναλογία προσεγγίζεται και ο άνθρωπος, ο οποίος δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση του δημιουργού Θεού. Για να μπορέσει ο άνθρωπος να μιλήσει, απαιτούνται τρία στοιχεία. Το μυαλό, οι φωνητικές χορδές και ο αέρας. Αν λείπει ένα από τα τρία στοιχεία, ο άνθρωπος δεν μπορεί να αρθρώσει λόγο.

 

Οι πατέρες της Εκκλησίας, σημειώνουν ακόμη ότι όπως ο ήλιος στέλλει τις ακτίνες του στην γη, έτσι και ο Θεός στέλλει τη χάρη του και τα δώρα του στους ανθρώπους.

 

Προσθέτουν επίσης ότι εναπόκειται στον κάθε ελεύθερο άνθρωπο να μετατρέψει την ψυχή του, είτε σε κερί η οποία θα δεχθεί τις ακτίνες και θα λιώσει, είτε σε πηλό ο οποίος θα δεχθεί τον ήλιο και θα στερεοποιηθεί.

 

Αναλόγως των προθέσεων του ανθρώπου είναι οι ενέργειες του Θεού. Εξάλλου, μόνο ένα πράγμα δεν μπορεί να κάνει ο Θεός, να κάνει τον άνθρωπο να τον αγαπήσει.

 

 

 

 

Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΩΝ ΘΕΟΦΑΝΕΙΩΝ

 

 

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η εικόνα των Θεοφανείων. 

 

Οι εικόνες στην Εκκλησία αποτελούν το βιβλίο των αγραμμάτων, αλλά και μέσω σκιαγράφησης του Θεού και των αγίων.

 

Η προσκύνησης των εικόνων, αποτελεί το μέσο για διαβιβαστεί η προσκύνηση στο Θεό και τους αγίους. Και διά των εικόνων, έρχεται πολλές φορές η θεία χάρη στους ανθρώπους.

 

Στην εικόνα των Θεοφανείων ο Χριστός εικονίζεται στο κέντρο της εικόνας, να εισέρχεται στο νερό, περιβαλλόμενος από βράχια. Η σκηνή αυτή προεικονίζει την κάθοδο του Χριστού στον Άδη, με τον θάνατο και την Ανάσταση του.

 

Η κάθοδος του Χριστού στα Ιορδάνεια ύδατα, σημαίνει τον καθαγιασμό του υγρού στοιχείου, του νερού, το οποίο είναι η βάση της ζωής. Κατ’ επέκταση σημαίνει τον καθαγιασμό ολόκληρης της Κτίσης.

 

Με το δεξί του χέρι, ο Χριστός, ευλογεί τα νερά και τα αγιάζει, φανερώνοντας στους ανθρώπους το μυστήριο της Βάπτισης.

 

Η φανέρωση της τριαδικότητας του Θεού απεικονίζεται στις βυζαντινές εικόνες με το χέρι του Πατρός, το οποίο ευλογεί από ένα ημικύκλιο, το οποίο υποδηλώνει τους Ουρανούς που ανοίγουν.

 

Απ’ το ημικύκλιο αυτό αναχωρούν ακτίνες φωτός και καταλήγουν στο περιστέρι το οποίο συμβολίζει το Άγιο Πνεύμα.

 

Δηλαδή ο Πατήρ μαρτυρεί τη θεότητα του Υιού και τον ονομάζει αγαπητόν Υιόν του.

 

Το Άγιο Πνεύμα το οποίο κατέρχεται με τη μορφή περιστεράς βεβαιώνει τη Μαρτυρία του Πατρός.

 

 

ΕΥΧΕΣ ΚΑΙ ΨΑΛΜΟΙ ΤΩΝ ΘΕΟΦΑΝΕΙΩΝ

 

 

Καταπληκτικός είναι και ο ποιητικός και ψαλμικός τρόπος με τον οποίο η Εκκλησία καταγράφει την Βάπτιση του Χριστού και την φανέρωση της Αγίας Τριάδας.

 

Η Εκκλησία καλεί τους πιστούς να βιώσουν σήμερα το μυστήριο της χαράς, το οποίο αναδύεται σήμερα από το αγιασμένο νερό.

 

«Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε

η της Τριάδος εφανερώθη προσκύνησις

του γαρ Γεννήτορος η φωνή προσεμαρτύρει Σοι

αγαπητόν Σε Υιόν ονομάζουσα

και το Πνεύμα εν είδει περιστεράς

εβεβαίου του λόγου το ασφαλές

Ο επιφανής Χριστέ ο Θεός

Και τον κόσμον φωτίσας δόξα Σοι»

 

 

Συγκλονιστικές είναι και οι ευχές οι οποίες διαβάζονται σήμερα στην Εκκλησία.

 

«Σήμερον τα του Ιορδανού νάματα, μεταποιείται τη του Κυρίου παρουσία.

Σήμερον ρείθροις μυστικοίς πάσα η κτίσις αρδεύεται.

Σήμερον   του   σκότους ελυτρώθημεν και τω φωτί της θεογνωσίας καταυγαζόμεθα.

Σήμερον η αχλύς του κόσμου καθαίρεται τη επιφάνεια του Θεού ημών.

Σήμερον  τα  άνω τοις κάτω συνεορτάζει και τα κάτω τοις άνω συνομιλεί.

Σήμερον λαμπαδοφεγγεί πασά η κτίσις άνωθεν.

Σήμερον η πλάνη κατήργηται και οδόν ημίν σωτηρίας εργάζεται η του Δεσπότου επέλευσις…»

 

 

 

 

ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΟΦΑΝΕΙΩΝ

Τα Θεοφάνεια συνδέονται με μια σειρά από παραδόσεις.

 

Την παραμονή των φώτων γίνεται ο αγιασμός στην εκκλησία. Οι πιστοί παίρνουν σε μπουκαλάκια το αγιασμένο νερό, για να το φυλάξουν στο σπίτι ή για να ραντίσουν με αυτό τα χωράφια τους, τα σπίτια, τα υποστατικά και τα ζώα τους.

 

Ακόμη όλοι πιστοί πίνουν το αγιασμένο νερό ως ευλογία, το δρόσο όπως ονομάζεται. Πιστεύεται και είναι γεγονός ότι ο δρόσος δεν χαλάει, όσα χρόνια κι αν περάσουν. Είναι ένα θαύμα, για το οποίο έχουν πρόσβαση όλοι οι πιστοί με απλό και απόλυτος κατανοητό τρόπο.

 

Στα παλαιότερα χρόνια, ράντιζαν με τον αγιασμό, καρπούζια, σταφύλια, πορτοκάλια καθώς και άλλα γεννήματα, ώστε να έχουν καλή σοδιά και ευφορία κατά τη διάρκεια του νέου χρόνου.

 

Ακόμη έριχνα λίγο αγιασμό στα βαρέλια με το κρασί ή το λάδι, ενώ ραντίζουν και τα ζώα τους.

 

Την παραμονή των Φώτων, ο παπάς γύριζε τα σπίτια των πιστών και καλάντιζε δηλαδή ράντιζε με αγιασμό τους πιστούς και τα αγαθά τους, ώστε να φύγουν οι καλικάντζαροι.

 

Τον συνόδευαν ο καντηλανάφτης και μερικά παιδιά. Τα παιδιά κρατούσαν το ειδικό δοχείο – το σικλί όπως λέγεται- με τον αγιασμό. Ο παπάς βουτούσε την αγιαστούρα του, δηλαδή ένα κλαδί συνήθως ελιάς ή βασιλικού και με αυτό άγιαζε τους πιστούς και τα υποστατικά τους.

 

Τα παιδιά κρατούσαν επίσης φανάρι με άγιο φως.

 

Ακόμη σε μερικές περιοχές τα παιδιά κρεμούσαν στο λαιμό τους κουβάρια από νήματα, τα οποία ετοίμαζαν οι νοικοκυρές για το ζώσιμο των εκκλησιών.

 

Το ζώσιμο ήταν μια συνήθεια για αποτροπή ασθενειών και επιδημιών. Με τα νήματα κατασκευάζονται και τα κεριά της εκκλησίας.

 

Ο παπάς όταν εισερχόταν στις αυλές των σπιτιών έψαλλε τον “’Εν ‘Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε...” και ράντιζε με τον αγιασμό το χώρο.

 

Οι νοικοκυρές είχαν στρωμένο και τραπέζι, το οποίο έπρεπε ο παπάς να ευλογήσει, ώστε για να μην λείψουν ολόχρονα τα αγαθά από το σπίτι.

 

Το καλάντισμα, συνεχίζεται σήμερα σε πολλά χωριά, ενώ και μερικές ενορίες των πόλεων.

 

Την ημέρα των Θεοφανείων, οι οικοκυρές με τον αγιασμό των Φώτων οι νοικοκυρές φτιάχνουν το προζύμι, τη μαγιά για τα ψωμιά, η οποία θα διατηρηθεί για όλο το χρόνο.

 

 

ΦΕΥΓΟΥΝ ΟΙ ΚΑΛΙΚΑΤΖΑΡΟΙ

 

 

Την μέρα των Φώτων φεύγουν και οι «καλικάτζαροι».  Τα μικρά αυτά διαβολάκια τα οποία ανέβαιναν στη γη από την αρχή του δωδεκαημέρου, δηλαδή από τα Χριστούγεννα και ταλαιπωρούσαν με τις ζαβολιές τους, τους ανθρώπους.

 

Ο λαός τους φανταζόταν ως παράξενα πλάσματα, με μαύρο χρώμα δέρματος, μακριά ουρά, μεγάλα μυτερά δόντια, αυτιά και νύχια.

 

Οι καλικάντζαροι για να ξεγελούν τους ανθρώπους έπαιρναν διάφορες μορφές όπως γουρουνιών και άλλων ζώων.

 

Οι απλοϊκοί άνθρωποι, μέσα από τις δεισιδαιμονίες, τους μύθους και τον φόβο της νύκτας, έπλαθαν τους Καλικάντζαρους, όχι μόνο στη φαντασία τους, αλλά έλεγαν ότι τους ένιωθαν και τους έβλεπαν παντού.

 

Γι’ αυτό άλλωστε οι οικοκυρές έφτιαχναν λοκμάδες,-ξεροτήανα όπως τα έλεγαν-  και τα οποία έριχναν στις στέγες των σπιτιών, για να φύγουν οι καλικάντζαροι. Εριχναν επίσης και λουκάνικα, τα οποία και πάλι έφτιαχναν οι ίδιοι.

 

Ελεγαν και το δύστυχο “Τιτσίν τιτσίν λουκάνικον,κομμάτιν ξεροτήανον,να φάμεν τζαι να φύομεν.

 

Ωστόσο το ισχυρότερο όπλο, το οποίο εξαφάνιζε τους καλικάντζαρους ήταν το σημείο του σταυρού και βεβαίως ο αγιασμός.

 

Το πρωί των Φώτων τα παιδιά ζητούσαν την «πουλουστρίνα» ή πουλουστρένα, δηλαδή το δώρο των γιορτών.

 

Ελεγαν και το δίστιχο «Καλημέρα τζαι τα φώτατζαι την πουλουστρίναν πρώτα». Και φυσικά το δώρο ήταν μερικά κέρματα, αν είχαν οι μεγαλύτεροι.